Ja, de juridische termen zullen dezelfde zijn: “of hij wel een witte jas mag dragen” (waarom niet? Is dat niet gebruikelijk in een ziekenhuis voor bezoekers?), “privacy” en “toestemming (vooraf)”, maar de morele verschillen zijn legio. De klacht van Joost Zwagerman “dat hij niet gevraagd is voor het project”, is niet alleen leuk, maar volkomen relevant voor deze misplaatste heisa.

Zie ook wat ik eergisteren schreef.

Ik voeg daar nu dit nawoord aan toe, ook indachtig de argumenten die ik onlangs ontwikkelde toen ik door dacht over iconische foto’s. (zie onder).

Nawoord (bij: “Beleving op televisie. Over Verneder-tv”)

Een camera is een ding. Laatst werden foto’s gepresenteerd die een aap van zichzelf gemaakt zou hebben. In die foto’s zie je een aap die verwonderd naar dat ding in zijn handen kijkt. Hij ziet een ding met knopjes die klikken. Hij ziet geen camera.

Mensen zien in zo’n geval een camera. Zij weten meer. Weten dat dit ding een lens heeft waardoor hun beeld gevangen wordt, zodat later en elders anderen ernaar kunnen kijken; mensen die zich niet tot hen verhouden, maar tot hun gestolen beeld. In onze cultuur is fotografie het walhalla. Sommige mensen denken daarom ook dat het cool is om op deze manier bekeken te worden. Het maakt je beroemd en daarom belangrijk. Gezien worden is bestaan. Maar in een gevangen beeld worden natuurlijk de mensen niet gezien, maar hun afbeelding. Een mens zien is je lichamelijk tot hem of haar verhouden—het is: hem aankijken en door hem aangekeken worden. Ja, als je op zo’n manier gezien wordt best je inderdaad.

Ondertussen, in Nederland. RTL4, of beter, de productiemaatschappij Eyeworks van Reinout Oerlemans heeft de zoveelste stap gezet. We hebben al een tijdje programma’s met een verborgen camera waarin mensen in vervelende situaties worden gebracht en op hun spontane reactie worden betrapt, en programma’s waarin zogenaamde “gewone” mensen lekker dom (in de ogen van de kijker) met elkaar mogen doen, waarbij er gestemd wordt “wie mag blijven”—allemaal voorbeelden van verneder-tv—nu dan een programma waarbij beelden getoond zouden worden van 35 camera’s en microfoons die op vele plaatsen waren opgehangen bij de spoedeisende hulp van het VU medisch centrum in Amsterdam.

Dus: als u iets ergs overkomt en u moet naar de spoedeisende hulp, dan kunt op enig moment iemand van Eyeworks verwachten die u vraagt of men uw beelden mag gebruiken in de uitzending. Er wordt natuurlijk niet bij verteld welke van uw beelden geselecteerd zullen worden, noch hoe ze in de montage van betekenis worden voorzien. (U mag verwachten dat het de lulligste beelden zullen zijn, want daar smult het publiek het meest van, denkt men bij Eyeworks, waar het alleen om de kijkcijfers draait, natuurlijk). Sommigen zullen denken, “cool, op televisie” (daar had ik het in mijn stuk al over). Dus, hoe misselijker, naakter en lelijker u voor de dag komt hoe groter de kans dat de regie u om toestemming komt vragen. We moeten natuurlijk niet vergeten dat de regie alle beelden, ook de beelden die ze niet selecteren, in hun regiekamer op hun gemakje hebben zitten te bekijken. (Ideetje: Reijnout, laat voortaan door inbrekers (die toch al veroordeeld worden voor de braak) in slaapkamers van huizen camera’s en microfoons ophangen, en mochten de beelden dan leuk zijn voor uitzending, neem dan voor de juridische afdekking even contact op. Dit lijkt nu nog een onhaalbaar scenario, maar men vindt vast een weg.)

De discussie

De discussie in de media gaat vervolgens over de vraag of er geen “inbreuk in de privacy” is gedaan, en of er wel toestemming gevraagd is en zo ja, of dat voor of na het opnemen gebeurde, en over de verhouding met de geneeskundige beroepscode. Allemaal juridische begrippen. Wat is privacy voor mij? De ethiek van deze situatie komt zelden aan bod. Het lijkt wel of onze ethische oordelen louter intuïties zijn en geen argumenten en men er geen gebruik van mag of vermag (te) maken.

Maar hoe zit het met het vertrouwen dat we mogen hebben om in alle rust en intimiteit behandeld te worden. Ik wil nooit gevraagd worden of men mijn beeld mag gebruiken. Ik wil die overweging nooit of te nimmer hoeven maken. En dat is een subjectieve overwegingen die, meen ik, tot een morele wet geuniversaliseerd moet worden.

(Ik wil hiermee niet betoogd hebben dat alle betrokkenen het gevang in moeten. Maar dat is dus wel zo’n intuïtie die ik heb—die de ernst van de situatie min of meer aangeeft. Ik weet niet of Wilders zich wil verwaardigen om te proberen hier politieke munt uit te slaan, maar misschien kan hij hier eens een klachtensite voor inrichten?)

Verwijzingen

Rob van Gerwen. “Wachten op beeld. Iconische fotografie”, Expertbijeenkomst, Filosofie van de kunsten, Utrecht, 17-18 november 2011.

_______________. 1997. “Beleving op televisie. Over Verneder-tv.” Vrijetijdsstudies 15:40–51. (online)

_______________. “Theses concerning iconic images”, 2008. online

_______________. ” “World Press huldigt Arabische burger” ” (online, over WPP 2011)

Margriet Oostveen, “Kyri op camera”, NRC 24 februari 2012, 3

Het is ook een soort Pietà, en dat lijkt ons te vertellen dat een Christelijk thema als de Pietà van alle culturen/religies is. Maar “wij” kozen, c.q. maakten de afbeelding, toch?

Michelangelo, Pietà
Sint Pieter, Rome, 1499

Men denkt onwillekeurig aan het tragische conflict der toewijdingen. Wijdt men zich aan de religie of aan de mensen? Het heeft iets verontrustends dat deze gewonde man zich door een vrouw die in een doek gehuld is, moet laten troosten.

World PRESS Photo?

De kwestie blijft dat de nieuwswaarde van de foto gering is. Waren de man en de vrouw zich nu wel of niet van de camera-man bewust? Het is natuurlijk mogelijk dat de camera-man deze situatie zo maar ergens aantrof, maar had hij toen al zijn camera in de hand en werd dat niet opgemerkt? (Niet dat dat van mij zou moeten, maar voor de journalistieke waarde van een foto is het onontbeerlijk dat de afgebeelden niet poseren).

Mij dunkt dat de criteria die de jury van de WPP heeft gehanteerd strikt esthetisch waren, of eventueel kunsthistorisch, maar zeker niet journalistiek. Heeft deze foto enig politiek effect (zoals we dat kennen van eerdere iconische foto’s, zoals die van Nick Ut)—dat moet allemaal nog blijken, natuurlijk. Dat is dus niet het argument van de WPP wedstrijd. Voor de authenticiteit van dit ritueel stel ik een keus voor: ofwel legt de jury zich er voortaan op toe om alleen foto’s te beoordelen die, laten we zeggen, vijf jaar oud zijn en hun journalistieke en politieke waarde al hebben bewezen; ofwel geeft men toe esthetische en kunsthistorische normen te hanteren en laat men het PRESS-woord uit de titel vallen.

Ten laatste dan, de kop van het NRC. Hebben ze zich wellicht geen raad geweten met deze foto?

“World Press huldigt Arabische burger”, NRC, 10 februari 2012

Walter Benjamin had het over “een verte hoe dichtbij ook”, aura, en het leek alsof hij dat iets belangrijks vond (maar het kon ook om een oude -reactionaire- burgerlijke waarde gaan) wat door reproductie-technieken teloor gaat. Maar ook die laatste, m.n. film, dicht hij weer revolutionaire waarde toe. Je weet het maar niet.
De contouren van een bergketen aan de horizon met je ogen volgen, is: zijn aura ademen. Die uitleg duidt erop dat het Benjamin om de ervaring zelf ging: erbij zijn (met je hoofd).

Het concrete particuliere

Adorno verdedigt de “eigenheid” van het concrete particuliere tegen de dialektiek van de Verlichting: het “gegeven” dat de concrete fenomenen verdwijnen zodra we ze wetenschappelijk proberen te begrijpen. Zeggen dat deze boom een eik is doet zijn concrete particulariteit teniet (wat Baumgarten de extensieve helderheid van de waarneming noemde, waar schoonheid in bestaat).

Weinig

En Lucebert, in zijn prachtige gedicht, “De zeer oude zingt” is een pleidooi voor het weinige, onbeduidende, het kleine, en een besef van de paradox dat iedere aandacht die we er aan schenken het niet alleen rijk, maar ook “aan alles gelijk” maakt.

Verzamel.apps

En dan, ten laatste, een artikel in het NRC over de manier waarop we tegenwoordig alles maar memoreren in tweets en allerlei apps, waarbij betoogd wordt dat we die mooie momenten moeten ervaren in plaats van ze op te slaan voordat ze zelfs maar beleefd zijn, of in plaats van ze mooi te maken door ze op te slaan.

“Terwijl we proberen steeds meer momenten te vinden en op te slaan, veranderen we in toeschouwers van ons eigen leven. We aanschouwen in plaats van dat we werkelijk (be)leven. We delen hoe heerlijk de kip is zonder hem nog te proeven en maken een ‘gezellige’ foto van een moment dat zonder die foto niet gezellig was geweest. De herinnering wordt belangrijker dan de werkelijke beleving van het moment, terwijl we digitale muren om ons heen bouwen. De nieuwe mens is niet langer de hoofdpersoon, maar een voyeur van zijn eigen leven.”
(Van Kampen en Truijens Martinez, p.2)

Kunst

Adorno zag bij deze kwestie een cruciale rol weggelegd voor de kunst: kunstwerken kunnen het andere laten oplichten (zoals de verschijning van Maria: de verschijning van een inzicht dat onmiddellijk ook weer weg is). Hij begreep dat het advies, “wees erbij (met je hoofd)” nog weinig is: dat mensen nu eenmaal afbeelden en beschrijven en dat het zaak is daar beter over na te denken.
Ofwel, de fenomenologie van de (auratische) beleving (van het concrete particuliere) is alleen acuut in de waarneming, of second-best, in de kunst. Net als de wetenschappen brengen verzamel.apps haar buiten ons bereik. Maar de ambivalentie van Benjamin speelt nog immer: misschien plaats je jezelf wel buiten iets wat er ook toe doet (een of ander sociaal fenomeen) door er niet aan mee te doen. Dat laatste is evenwel een ritueel fenomeen (hoe we samen het leven doorbrengen); het eerste gaat over hoe ieder van ons zich tot de werkelijkheid verhoudt.

Anouk van Kampen en Jan Truijens Martinez, “We lijden aan obsessieve digitale verzamelwoede.” NRC-Handelsblad, 7 januari 2012, Opinie & debat, pp. 1-2.

Gerwen, Rob van. 1992. Kennis in schoonheid. Amsterdam, Meppel: Boom.

“Hij gaat iets niet worden, waarvan 99 procent van Nederland dacht dat hij het niet zou worden en het ook niet zou moeten willen zijn.”
Rob van Beeten, ‘tot vorig jaar senator namens het CDA’ (NRC, donderdag 5 januari, p. 6).

Een ingewikkelde gedachtengang?

Leest u die zin eerst maar eens drie keer en legt u zichzelf eens uit wat hij betekent, of, als u er niet uitkomt, wat er dan wel mis in gaat. Ik heb dat ook gedaan en eerst gedacht dat een ingewikkelde gedachtengang schuldig was aan de onduidelijkheid, maar welke was dat dan?

Nee, kwam het inzicht, het probleem is de syntax van de zin. Het zal wel iets met de weggelaten verwijswoorden zijn.
Niet het ‘iets’ in het eerste zinsdeel; dat is wel duidelijk (Verhage wordt geen CDA-leider). Misschien is het de ‘Hij’, die begint als onderwerp in de eerste zinsnede en later impliciet omgevormd tot meewerkend of lijdend voorwerp? Maar nee, dat is het evenmin.

99 procent van Nederland

Het heeft te maken met het onderwerp van de tweede zinsnede, ’99 procent van Nederland’: die dacht dat Verhage het niet zou worden en dan nog wat: “het ook niet zou moeten willen zijn”. Eerste verwarring: waarom staat er ineens “zijn” en niet nog een keer “worden”?

“Hij gaat iets niet worden, waarvan 99 procent van Nederland dacht dat hij het niet zou worden en het ook niet zou moeten willen worden.”

Dat helpt een beetje om de fout op te sporen, want nu staat er:

“99 procent van Nederland dacht dat hij het niet zou worden en het ook niet zou moeten willen worden.”

Ofwel, dit staat er:

“99 procent van Nederland dacht dat hij het niet zou worden en 99 procent van Nederland het ook niet zou moeten willen worden.”

Hm, dat zal hij wel niet bedoelen, toch?

dat hij

Wat er mist is “dat hij”. Kijk, zo loopt de zin wel:

“Hij gaat iets niet worden, waarvan 99 procent van Nederland dacht dat hij het niet zou worden en dat hij het ook niet zou moeten willen worden.”

Ja, en nu kun je “worden” wel met “zijn” verruilen:

“Hij gaat iets niet worden, waarvan 99 procent van Nederland dacht dat hij het niet zou worden en dat hij het ook niet zou moeten willen zijn.”

Nu valt ook nog op dat er een redenering schuilgaat die niet onderbouwd is, een equivocatie. Er staat immers dat 99 procent voorspelde dat hij het niet zou worden en dat 99 procent verwacht dat hij het helemaal niet leuk zal vinden om het te zijn: hij moet het niet willen zijn, want het is een rotbaan (voor iemand als hij?).
Tja, wat zegt Van Beeten nu eigenlijk helemaal?

De moraal

Ondertussen denkt iemand die een ander zo hoort spreken eerst dat die ander wel briljant zal zijn dat hij iets zo ingewikkelds vermag uit te drukken en gaat hij zitten nadenken wat die ander bedoeld zal hebben. Dat is de passief agressieve performantie van dit soort taalmisbruik.

Zo gebeurde mij vorige week iets vergelijkbaars. Ik zag op de voorpagina van “Opinie & Debat”, een van de vele katerns die de NRC tegenwoordig rijk is, een artikel van Rob Biersma waarvan ik dacht dat het me ging uitleggen waar ik in mijn functie als voorzitter van de examencommissie academische Master het afgelopen jaar mee bezig ben geweest: “In 2012: naar een transparante focus of kwaliteitsborging.” (NRC, Weekblad, “Opinie & Debat”, 31 december 2011, p. 1.)

Lezing van dat stuk leerde me echter dat het ironisch bedoeld was en dat de auteur op briljante wijze management-taal door elkaar had gehusseld. Gek genoeg dekte het resultaat nog immer datgene waar ik het afgelopen jaar mee bezig ben geweest. Hmm. Dat geeft te denken.

Nieuwe kleren van de keizer

Wat ik hier echter wil concluderen is dat de huidige machtsovername door managementstaal misschien maar een van de vele symptomen is van ons syntactisch afdekken van een grote denkluiheid. We laten het ons welgevallen uit angst wegbezuinigd te worden. De bezuinigers dat zijn immers de managers.

Maar de NRC-site vindt geen van beide artikelen op trefwoord (Zoetemelk, resp. Walesa). Misschien kun je alleen zoeken in de titels die meestal nietszeggend zijn, ik heb geen idee wat dit verklaart.

Dus wil ik hierover iets melden bij de webmaster, maar er is geen enkele contactmogelijkheid—alleen over de bezorging. Dus nu klaag ik maar op deze plek (natuurlijk volstrekt zinloos, maar in ieder geval ben ik wat stoom kwijt).

Deze ontoegankelijkheid deugt niet: je wilt wel eens een artikel bewaren.

Ik lees in de NRC (van woensdag 26 oktober 2011, p. 8 ) dat de meerderheid van rechters, advocaten het een geweldig idee vindt. Nou ja, dat staat er niet. Er staat dat advocaat Inez Weski ervan gruwelt, maar dat zij een “minderheidsstandpunt”²⁾ vertegenwoordigt. Voor de duidelijkheid: ik gruwel er ook van.

Bij het stuk in de NRC staan overigens foto’s uit de rechtzaken van notoire gevallen: bewezen misdaden van beroemdheden, of toch minstens vermoede misdaden (de arts van Michael Jackson) waar iedereen al een heldere mening over heeft.
Maar wacht even—de camera’s waren toch bedoeld om hypes te voorkomen? Of: wat is hier de rol van de NRC?

In het stuk wordt een media-autoriteit om commentaar gevraagd. Ad van Liempt, “voormalige hoofdredacteur van Nova” is blij met de voorstellen: “Met welk recht zou je een medium als tv buiten de deur houden terwijl je journalisten met een ballpoint wel toelaat?”
Iemand die dat niet kan uitleggen, begrijpt toch wel heel weinig van de kwestie. Met geschreven reportages kun je van alles beweren maar niet bewijzen dat het waar is; ook getekende afbeeldingen hebben geen bewijskracht. Met camera’s daarentegen kun je van alles bewijzen, ook allerlei zaken waar je geen controle over hebt. Met camera’s kun je niets beweren. Precies daar schuilt het probleem.

Wij geloven alleen nog het beeld van de camera.

Vrijheden en Rechten

Ik weet niet goed hoe ik het anders moet zeggen dan door onze Vrijheid van expressie te verbinden met een Recht om je te verbergen. De Vrijheid van expressie begrijpen we inmiddels wel zo’n beetje, maar hoe staat het met het verlangen om je alleen te verhouden tot mensen die je voor je ziet en waar je mee kunt interageren? Is het niet tijd voor een Recht van de Mens om eigen baas te blijven over het eigen beeld?

Ik bedoel dan niet dat het oke is als er een systeem is dat mensen dwingt zich te verbergen—het moet gaan om een recht waarover het individu zelf de touwtjes in handen heeft.

PS

Ik sluit me aan bij de kritiek van Nel Ruigrok en Bernadette Kester. (NRC, woensdag 26 oktober 2011, p. 15.)

Verwijzingen

1. Natuurlijk gaat het alleen nog maar om een uitkomst van een commissie-onderzoek.

2. Of het om de minderheid of de meerderheid gaat is natuurlijk sneller gezegd dan vastgesteld, en de vraag is of het een argument is. Moeten we niet gewoon goed nadenken over wat we van plan zijn?

Camera’s in de rechtzaal

Eerst, op de voorpagina, de melding dat een of andere commissie tot de conclusie is gekomen na een analyse van de media-hype rond het proces over Wilders’ haatzaaien, dat alle rechtzaken voortaan op televisie moeten verschijnen, als het kan via een eigen kanaal. Dus: er is een rechtzaak op televisie gekomen (Wilders); die leidde tot een media-hype die, vinden we, een negatieve invloed heeft gehad op de rechtsgang; en dus moeten alle rechtzaken voortaan op televisie? Ook wordt aangeraden rechters een media-training te geven in hun opleiding; waarom niet meteen ook een cosmetische chirurgische opknapbeurt?
Bedoelt men: ‘alleen door te laten zien dat er ongelooflijk veel rechtzaken zijn en dat die meestal saai zijn, voorkomen we dat de media een hype opbouwen rond een bepaalde rechtzaak’?
Ik waag een reconstructie (ik begrijp ook wel dat dit een stroman is, maar ik wil een curieus argument in het betoog laten zien):

1. Als rechtzaken nooit op televisie worden uitgezonden, ontstaat er een hype in het uitzonderlijke geval dat een bepaalde rechtzaak wel wordt uitgezonden.
2. Als alle rechtzaken op televisie worden uitgezonden, zijn er geen uitzonderlijke gevallen meer.
3. Dus: Als alle rechtzaken op televisie worden uitgezonden ontstaat er geen hype meer.

De zwakke schakel is de aanname dat de hype in kwestie (de Wilders-zaak) het gevolg was van het feit dat ze werd uitgezonden. Maar ontstond de hype niet veeleer vanwege de aard en het onderwerp van de zaak en door hetgeen er in de media (en in de rechtzaal) mee werd gedaan? De oplossing die de commissie hier voorstelt is geen oplossing voor de gegeven kwestie.

Daarnaast creëert deze “oplossing” een groter probleem en is het onduidelijk welk belang ze dient.
Eerst het grotere probleem dat nu ontstaat: rechtzaken zijn nu volledig onderworpen aan de macht van de media, want die hoeven alleen nog maar de zaken aan te wijzen waar ze een hype over willen crëeren en bingo, de hype is een feit.

Maar welk belang wordt er gediend met deze voorstellen? Willen we terug naar het middeleeuwse dorpsplein waar de terechtstellingen plaatsvinden, zodat we daar met zijn allen heerlijk onze nieuwsgierigheid kunnen bevredigen? Vinden we dat mensen die zich thuis zitten te vervelen omdat Oh Oh Cherzo nog niet is begonnen, dan in ieder geval via internet Rechtspraak TV kunnen bekijken?

Maar rechtzaken zijn toch in principe al openbaar? Wie geïnteresseerd is, reize naar de rechtzaal en neme plaats op de publieke tribune.
Dat leidt in ieder geval tot de moreel verdedigbare toestand dat iedereen elkaar recht in de ogen ziet. Geen gevoyeer thuis op de bank met een zak chips.

De foto van de doodgeschoten Gaddafi

De tweede zaak is die van de foto van de doodgeschoten Libische dictator Gaddafi (p. 32). De NRC-ombudsman maakt zich zorgen over het tonen van de gruwelijke foto en vergelijkt hem met die van de door de dieren-activist Volkert van der Graaf doodgeschoten Pim Fortuyn, en de verontwaardiging die destijds ontstond toen De Volkskrant die foto groot op de voorpagina afdrukte.
Maar er gaat een en ander mank hier. Was Gaddafi niet degene die de afgelopen maanden keer op keer benadrukte dat hij de ratten (zijn landgenoten!) zou laten afschieten? Was Gaddafi niet degene die dit soort dreigementen zou blijven uiten zolang hij in leven zou blijven? Moesten we geen bewijs van zijn dood of gevangenneming hebben (zoals we dat om begrijpelijke redenen niet hebben gekregen van Bin Laden). Ja, het ware beter geweest als hij niet vermoord was, maar gegeven dat feit is de foto niet de heisa waard—en ik ben iemand die onder alle omstandigheden onze overschatting van de fotografie aan de kaak zal stellen!
We hebben wel foutere foto’s gepubliceerd (denk aan het jaarlijkse circus rond de World Press Photo).

Nee, wat mij meer verbaast, is waarom we zo’n onduidelijke foto te zien krijgen. Was er geen tijd om een betere foto te maken? Probeerde men fotografen weg te houden? Of heeft de pers het misschien nodig gevonden om een foto te publiceren die de suggestie wekt dat ze inderhaast en met gevaar voor eigen leven (met een verborgen camera of een iPhone) is genomen?

Vanwaar deze grandioze stijging, vraagt men zich af? Wel, het schijnt dat men besloten heeft ook het alfa- en gamma-onderzoek mee te nemen in de weging.
Dat gebeurde blijkbaar nog niet, dus?

Dat lijkt me al voldoende voor een schandaal. (Maar niemand schijnt zich hier erg druk over te maken. Ook dat is frappant in zichzelf.)

Maar de grootste eye-opener lijkt me toch te zijn dat alleen al het meenemen van het alfa- en gamma-onderzoek de universiteit Utrecht 75 plaatsen doet stijgen!!

Maar wacht even … waar zouden we dan staan als we niet dat (redelijk goede, maar toch zeer veel lager, immers op 143, geplaatste) beta-onderzoek als een blok aan ons been hadden?

Ik schat zo ergens in de top 10!

Dat is pas een opsteker.

„Criminologie is van oudsher onderklassecriminologie. Gericht op gewone misdaad: vermogens-, gewelds-, zedendelicten. Ze gaat vaak voorbij aan veel ernstiger vormen van criminaliteit: georganiseerde misdaad en organisatiecriminaliteit. Legale bedrijven plegen organisatiecriminaliteit om de kosten te drukken en winsten te vergroten.
„De Amerikaanse criminoloog Edwin Sutherland heeft daar met zijn geweldige boek White collar crime in 1949 de aandacht op gevestigd. Hij liet zien dat de 70, 80 grootste Amerikaanse bedrijven allemaal een geschiedenis hadden van wetsovertredingen op alle fronten en dat de maatschappelijke schade die ze hadden aangericht gigantisch was. Hun optreden was misdadig. Maar ze hadden de macht om ervoor te zorgen dat hun gedrag niet als misdrijf behandeld werd.
„Dat geldt in onze tijd nog sterker. Kijk wat er in de financiële sector is gebeurd. Ik pleit voor een criminologisch onderzoeksprogramma op dit terrein.”

“We leven in een grimmige samenleving”, Sprekend Cyrille Fijnaut, NRC-Handelsblad, Weekend-editie, 1 oktober 2011, p. 17.

Ik denk dat we de geest in onszelf hebben gezocht vanwege de perspectiviteit van de waarneming. Natuurlijk: iedereen neemt de werkelijkheid waar vanuit dit lichaam hier en dus moet de geest ook wel ergens hier zijn; en, omdat we hier niets kunnen aanwijzen wat “de geest” is, maar we wel de meest overtuigende kandidaat, de hersenen (die inderdaad zonder enige twijfel de noodzakelijke voorwaarde vormt voor al wat we geestelijk zouden kunnen/moeten noemen) kunnen onderzoeken, en grondig ook!, komen we tot het idee dat de geest de hersenen is. Tot zover de stand van zaken.

Geest in de werkelijkheid

Maar is geest niet ook de betekenissen die we om ons heen waarnemen? Als ik een stoel zie als iets om op te zitten, is dat dan louter een projectie van mijn geest, of is het feit dat die stoel mijn waarneming, en mijn erop zitten dat daar soms op volgt, faciliteert, geen bewijs dat ze die betekenis die ik er waarneem ook zelf al draagt? Mijn hypothese: we moeten de geest in de werkelijkheid zoeken. En dat onze waarneming hem oppikt, betekent slechts dat wij erop afgestemd zijn.

Kants “subjectieve doelmatigheid”

Kant noemt schoonheid ook wel subjectieve doelmatigheid: het gevoel dat het mooie object voor ons kennen gemaakt lijkt te zijn — zonder dat dit ons tot een kennisoordeel verleidt. We zeggen niet “aha, een stoel” (een kennisoordeel), maar “dat is een mooie stoel (tulp, boom, mens, kunstwerk, enz.)”.

Overigens denk ik hierbij ook aan J.J. Gibsons term “affordances”, maar dan wel in mijn interpretatie—of Gibson het precies zo bedoelde is een andere vraag—en aan Bergsons prachtige analyse van waarneming en herinnering, waar ik me momenteel in verdiep.

Onze grootste fout is, denk ik, dat we de waarneming al eeuwen begrijpen als iets wat in ons gebeurt. Maar dat kan toch onmogelijk kloppen, als minstens de helft van de waarneming (nl. het waargenomene) zich buiten ons bevindt, wel?

- Bergson, Henri. 1990. Matter and Memory. Translated by N. M. Paul and W. S. Palmer. Zone.
- Gibson, J.J. 1986. The Ecological Approach to Visual Perception. London, Hillsdale, N.J.: Lawrence Erlbaum Associates.
- Kant, Immanuel. 1974. Kritik der Urteilskraft. Frankfurt am Main: Suhrkamp (A-first edition: Berlin, Libau 1790; B-second edition: Berlin, 1793).

Als iemand een schilder een idee influistert en hij maakt daar vervolgens een schilderij van, is dat werk dan allografisch? Nee, want we nemen de schilder als de maker. Dat is een keus van de theorie, zou je kunnen zeggen, en ze is gemotiveerd met het argument van de zichtbaarheid van de kunstenaar in het kunstwerk. Een componist is wellicht te begrijpen als louter de influisteraar van de musicus. Dus ook muziek is autografisch—zoals we ook wel weten bij wat we dan weer de populaire muziek noemen. We luisteren naar Snoop Doggy Dogg, Madonna, en Ry Cooder—zoals we naar een Picasso tentoonstelling gaan. Mocht iemand een nummer van een ander uitvoeren, coveren, dan is dat als een schilder die andermans werk naschildert: Mike Bidlo en andere appropriationisten schieten hier te binnen. Dat we anderen die schilderijen naschilderen vervalsers noemen, komt puur omdat ze net den alsof ze de originele schilder zijn. Maar anderen kunnen geen Rembrandt schilderen, en dat is wat de schilderkunst autografisch maakt. The Supremes zongen alleen maar liedjes van anderen, nou en?

Zoals Denis Dutton al zei: alle kunst is uitvoering.

En film? Ik noemde dat een congrafische kunstvorm, omdat mensen hier samenwerken om tot het eindresultaat, de film, te komen. De film realiseert de intenties van velen, waarbij influisteraars (regisseurs), acteurs, belichters, cameramannen en monteurs hun eigen inbreng hebben. Congrafisch is niet allografisch: het is niet zo dat de regisseur de film maakt en de anderen dat werk uitvoeren. Allografisch lijkt als term van een romantische opvatting uit te gaan: van een kunstenaar die het eigenlijke werk concipieert, en de anderen die dat dan uitvoeren: een intentionele drogreden.

Dennis Dutton. Artistic crimes: The problem of forgery in the arts. The British Journal of Aesthetics, 19:302–314, 1979.

Nelson Goodman. Score, sketch, and script. In Languages of Art, pages 177–224. Hackett Publishing Company, Indianapolis, 1985.

Jerrold Levinson. Authentic performance and performance means. In Music, Art, & Metaphysics, pages 393–408. Cornell University Press, Ithaca, N.Y., 1990.

Download voor je eigen gemak de pdf met het programma en verdere specificaties.

English

Call for papers for an expertmeeting in philosophy of art, Utrecht, November 17-18 2011.
Download the pdf for program and specifications.

“Minister De Jager (Financiën, CDA) mag alleen instemmen met nieuwe Europese noodsteun voor Griekenland als behalve landen ook de financiële sector een financiële bijdrage levert. Deze eis heeft de PvdA vanochtend gesteld in een debat over de Griekse crisis.”

Dat idee is precies in de roos, volgens mij.

Het viel me op dat de regering alleen bezuinigt op de publieke sector en het bedrijfsleven ongemoeid laat. De eerste reactie is wellicht: is dat niet logisch? De regering geeft immers alleen geld uit aan die publieke sector, dus alleen daar kan ze korten.

Maar doe eens een stapje terug. Wat was ieders analyse van de huidige crisis, en waar is die crisis begonnen? Zijn we niet boos geworden over de financiële sector en hun gespeculeer met het geld van gewone mensen, en over hoe die sector de ene na de andere monsterbonus uitkeerde? En heeft de regering niet miljarden in diezelfde financiële sector gepompt om de ergste crisis af te wenden—en daarmee de huidige stand van onze regeringsschuld veroorzaakt? Moet dan nu de publieke sector de tekorten gaan opvullen …?

Zouden we dat niet beter aan de financiële sector vragen? En aan de vastgoedsector die miljarden naar de Kaaiman-eilanden weet te sluizen om aan de belastingen te onttrekken…

Zo zat ik dus te mijmeren toen het bericht over het PvdA-standpunt op mijn scherm verscheen. Ja, dacht ik: dat is de goede koers!

Een echte kijker op 10 meter van de scene ziet normaliter de drummer als kleiner dan de zanger—en ook dat is meetbaar: hou maar een meetlatje langs je blikveld: de hoogteverschillen zijn onmiskenbaar.
De kijker thuis ziet het beeld van de telelens in scherpe details, alsof hij er met zijn neus bovenop staat—ook de gelaten van de musici zijn zeer gedetailleerd en “dichtbij”.Hoe vreemd is het dan niet dat de afgebeelde ruimte zo plat is als een dubbeltje. Dat is uit te leggen: voor de camera is op die grote afstand de ruimte in de scene ook plat. We weten dat er diepte in de scene zit omdat we die beredeneren op grond van hoe de dingen en personen elkaar verbergen—omdat ze ervoor staan. Maar de diepte is niet zichtbaar, ze wordt beredeneerd.
De afstand tussen de camera en het beeld is niet zichtbaar in het beeld.

En dan komt het. Gewone waarnemers compenseren voor hoogteverschillen in relatie tot afstand: loopt iemand van ons af dan zien we hem niet kleiner worden (hoewel we dat als we een meetlat langs ons gezichtsveld zouden houden, wel zouden moeten concluderen). Waarneming vertelt ons de waarheid van de werkelijkheid, niet haar verschijning. (Gelukkig maar, natuurlijk).

Daarom lijkt de drummer in het beeld van de telelens groter dan de zanger, hoewel we weten dat die laatste zich een meter of drie voor de drummer bevindt. De drummer zou zich (meetbaar) kleiner moeten voordoen, maar doet zich meetbaar even groot voor. Maar onze waarneming compenseert voor de afstand en daarom lijkt hij groter te zijn.

Er lijkt geen premie meer te staan op zelf denken of onthouden—hetzelfde internet dat de gegevens live verspreidt, behoudt ook alles en via GOOGLE is het altijd oproepbaar … als je de software tenminste de juiste vraag weet te stellen. (Wat juist is wordt door de software(-programmeurs) bepaald).

Als je denkt dat dit type gemopper een kern van waarheid bevat, lees dan ook: You Are Not a Gadget: A Manifesto, van Jaron Lanier.

Kijken.

WikiLeaks

De flarden van emails die WikiLeaks momenteel publiceert worden als een tijdbom gepresenteerd—een tijdbom onder politiek, geloof ik—maar waarom? Als je leest dat Beatrix een Amerikaanse diplomaat over het beleid jegens Afghanistan heeft toevertrouwd dat het moeilijk wordt, maar dat het moet, wat is daar dan de explosieve waarde van?
Dat ze hier het achterste van haar tong laat zien? En dat dat iets anders is dan wat ze openlijk beweerde, of zou mogen beweren (van de politiek verantwoordelijken)??

Het effect van WikiLeaks ligt mijns inziens ergens anders, niet bij de frictie met expliciet beleden politiek. De Leaks worden gepresenteerd (lees: behandeld) als deden ze iets aan de fictionaliteit van (politieke) taal—ze fungeren als de foto’s in de kranten. Ze zouden bewijzen wat politici echt bedoelden.
Waarom zou deze taal meer bewijskracht hebben dan de “openlijk” geuite? WikiLeaks is een retorische ingreep. En er is wel wat op af te dingen, maar daar gaat het verder niet om.

Waarom nemen we geen genoegen met interpreteren?
Waarom willen we de grenzen van het private overschrijden?

Literatuur

– Barthes, Roland. 2000 (1980). Camera Lucida. Translated by Richard Howard. London: Vintage.

Ik heb dat altijd voetstoots aangenomen, maar het klopt niet.

Je moet je aan een belofte houden omdat je dat wil en je wilt het omdat je hem aan een ander mens hebt gedaan. Als ik mezelf iets beloof, bij voorbeeld om met roken te stoppen, is het niet bijster problematisch om die belofte te breken.
Het is ook niet bijster problematisch als ik een belofte aan de hond van de buren breek—hoewel ook daar hetzelfde principe me van zou moeten weerhouden.

Ik heb Rex Bloomstein beloofd een bespreking van zijn film KZ te schrijven. Ik heb hem ook geschreven—met de hand vooralsnog. Ik moet hem nog intypen. Moet hem intypen. Er is voor mij geen twijfel over. Niet om de rest van de mensheid, of om het principe—wat een onzin.

Ik moet mijn belofte aan Rex nakomen omdat ik hem aan hem heb gedaan: ik heb met hem gesproken, hem aangekeken, ben oprecht tegen hem geweest, hij tegen mij. We waren echt voor elkaar. Wat we elkaar zeiden was echt. Daarom moet ik de bespreking afmaken. Voor Rex.

Ethici zullen wel zeggen dat ik iets over het hoofd zie in de Categorische Imperatief, maar de enige reden waarom ik mijn belofte aan Rex moet nakomen is omdat ik een mens ben en Rex ook en we oog in oog met elkaar aan tafel hebben gezeten.
Ik schrijf dit in het Nederlands omdat het contraproductief is als Rex het zou lezen—ik neem aan dat hij geen Nederlands leest—het zou het begin kunnen zijn van het verwateren van mijn plicht aan hem.

Een van de dingen waar het de Verlichting om ging was duidelijk te maken dat het weinig om het lijf heeft wanneer men het goede doet uit berekening, of uit gehoorzaamheid aan een autoriteit (God of zo). We willen dat het goede van binnen komt.

Een man geeft zijn zoon een pakket aandelen (waarvan hij vermoedt dat ze snel in waarde zullen dalen) als verjaardagscadeau. En dan stijgen ze. Heeft hij nu het goede gedaan? De uitkomst was toevallig goed, de intentie niet.

We houden ons op de snelweg aan de maximum snelheid omdat er camera’s zijn (en alleen dan). Doen we het dan goed?

Het postmodernisme had kunnen volstaan met de verzuchting: het Verlichtingsstreven, is slechts “wishful thinking”—leuk, maar onhaalbaar.
Maar het is niet het postmodernisme maar de techniek dat het streven van de Verlichting nu heeft ingehaald. (Het postmodernisme is een overbodige filosofische stroming.)

Het kind spijbelt niet langer (dat doel is bereikt)—het zou wel gek zijn, want moeder ziet het toch allemaal.

Maar zo leert het niet omgaan met de eigen wens om te spijbelen; het kind leert zichzelf niet overwinnen om het goede te doen. Het doet het goede bij technologisch toeval. Daar waar de technologie nog niet reikt, zal het een veel ingewikkelder strijd met het eigen geweten moeten voeren—en waarom zou het? Er is immers geen controle, dus zal het ook wel niet belangrijk zijn hier het goede te doen?

Het mag dan “wishful thinking” zijn, maar is daarom nog niet overbodig. De mens is kwetsbaar, een goed leven leiden; het leven op een goede manier leiden evenzeer. Wanneer dringt die les nu eens door?

"Ik ben altijd geïntrigeerd geweest door onze verhouding tot het lichaam. In Afghanistan verbergen we het, schamen we ons. Het lichaam is er synoniem met lijden. In de joods-christelijke cultuur moet het lichaam dwalen, lijden voor het het paradijs bereikt. Abraham kreeg opdracht het lichaam van zijn zoon te offeren, Jezus wordt gekruisigd. Het lichaam als offer.
In de islam is het lichaam een voorwerp dat je moet vernietigen. Wat belangrijk is, is de ziel. Het lichaam is vergankelijk. [...] In het oude boeddhisme maakte men geen onderscheid tussen lichaam en geest. Djân is een oud Perzisch woord dat beide betekenissen heeft. Het zijn als het ware twee zijden van een vel papier: verscheur je de ene kant, dan verscheur je ook de andere. Met de komst van de islam in Afghanistan en Iran kwamen er twee afzonderlijke woorden voor."

Ik deel Rahimi’s voorkeur voor het Perzische djân, maar wellicht ietsje anders dan hij. Het lichaam is primair, de ziel is er wel op een of andere manier onafhankelijk van omdat ze door derden op jouw lichaam geprojecteerd worden, maar die projecties verliezen iedere substantie wanneer het lichaam sterft.

Ik variëer graag op Sartre: Het zelf is de anderen.
Zonder het lichaam platoniseert mijn zelf tot louter een gedachte (in de ander), waarvan niet meer ontologisch bewezen kan worden dat ze bestaat—omdat we volgens mij bestaan alleen bewijzen door waarneming (maar dat is weer een ander punt).

Margot Dijkgraaf, 18 december, 2009, “‘Mijn ballingschap is cultureel’. Afghaans-Franse schrijver Rahimi over geweld, cultuur en lezen in Afghanistan.” NRC-Handelsblad, Boeken, p. 5.

We zagen zelfs hoe hij de kleur van een ordner vaststelde!

Dat hij vormen en afstanden kan inschatten via geluid is frappant genoeg, natuurlijk, zeker als we zien hoe gedetailleerd hij dat doet. Maar kleuren? Volgens de theorie zijn kleuren secundaire kwaliteiten die alleen door het gezichtszintuig waargenomen kunnen worden.
Een mogelijke verklaring lijkt me via de natuurwetenschappen te lopen: dat lichtgolven ook als geluidsgolven bestaan? Interessant. Boeiend.
Kijk zelf maar eens (let overigens niet op Jord Kelder, die voelde zich blijkbaar als tafelheer verplicht om ook iets te zeggen): het fragment (12 minuten).
Zoek ook op Youtube naar filmpjes van Daniel Kish, die de techniek ook met succes toepast.

De sluipschutter die in oktober 2002 in de omgeving van Washington argeloze burgers vanuit een hinderlaag beschoot, liet op de plaats delict een tarotkaart achter met de boodschap: `Geachte politieagent, ik ben God.’ De 17-jarige schutter Eric Harris die samen met zijn vriend Dylan Klebold op 20 april 1999 op de Columbine Highschool bij Denver, Colorado, twaalf leerlingen doodschoot, schreef in zijn dagboek meermaals de zin `I feel like God‘. De jonge Duitse schutter Sebastian Bosse, die op 20 november 2006 op de Geschwister Scholl Schule in Emsdetten leraren en leerlingen doodschoot, van wie er gelukkig slechts een paar zwaargewond raakten, verklaarde in zijn afscheidsvideo op internet in het Engels: `I was godlike and I began planning this massacre.’

Hij voegt daar onmiddellijk aan toe:

Dat ook veel aanslagplegers handelen vanuit de overtuiging dat God zelf hen tot moord aanzet, zien we bijna dagelijks terug in de nieuwsberichten en dreigingen van jihadstrijders over de hele wereld.

Schneider gaat dan verder met het op een hoop gooien van al dit soort massamoordenaars, hij voegt er ook de “bureaumoordenaars die de gaskamers vulden” bij, enz.
Natuurlijk. Mensen moorden door zich op iets groots te beroepen. Dat punt geef ik de auteur graag mee. Maar ik wil graag op een wezenlijk onderscheid wijzen.

Je God voelen is niet: naar God luisteren

Je God voelen is niet hetzelfde als naar God luisteren. Wie zich God voelt, meent van binnenuit volstrekt zeker te weten dat de wereld zo bestierd moet worden zoals men zelf voelt dat hij bestierd moet worden: “Wat ik doe is volstrekt zuiver, het is volstrekt goed; het doet er niet toe wat anderen ervan vinden.” Ik ga er vanuit dat ook een Jezus van Nazareth in deze categorie valt (ook Nietzsche betoogde dit in zijn boekje De Antichrist).
Moorden op instigatie van God (hoe men aan die berichten van God komt, is uiteraard een volgende kwestie) is iets heel anders. Men voelt zich niet zelf volstrekt zuiver en boven alle twijfel verheven. Veeleer voelt men zich nietig in het licht van een grotere waarheid, die van God, zoals geopenbaard in die of die tekst.
De eerste moordenaars die Schneider aanhaalt handelen dan ook volstrekt naar eigen “inzicht”, volgen geen enkel verhaal dat hun handelingen zou moeten legitimeren: daar is immers geen enkele noodzaak voor. “Aanslagplegers” daarentegen behoeven het narratief dat de wil van God beschrijft: zij gehoorzamen dat narratief en zijn op zijn best indirect intern gemotiveerd, nl. via de verhalen.

Toegift: Nietzsche

Men kan hierbij denken aan een onderscheid dat Nietzsche beschreven heeft tussen een Untermenschenmoral en een Übermenschenmoral, waarbij de eerste die is van mensen die hun fanatisme ontlenen juist aan een gebrek aan authentieke, interne motivatie, aan een verhaal: de aanslagplegers. De Übermenschenmoral is intern gemotiveerd: de actor bevecht hem op zichzelf.
In sommige contexten zou men hem als een held kunnen beschouwen omdat hij zelf instaat voor zijn handelingen, maar de onderhavige massamoordenaars laten wel zien dat ook Übermenschenmoral geen garantie biedt voor het goede.
Schneider heeft dit inzicht voor ons verduisterd door al de door hem besproken massamoordenaars in een categorie te plaatsen en ze allemaal als “Untermenschen” te begrijpen (ik zeg niet dat hij de termen gebruikt).

Gevolgen voor Schneider

Wat zijn hiervan de gevolgen voor Schneider, kan men zich afvragen. Wel, hij concentreert zich op het idee dat massamoordenaars paranoïde zijn, en dat mag het geval zijn bij het type dat zich narratief laat inspireren, maar het lijkt me verre van adequaat om in deze zin na te denken over het type dat zich zelf God waant. En laat dat nu juist de strekking van het artikel te zijn geweest: te suggereren dat ze één pot nat zijn.
Meer concreet: als men een psychologische uitleg van massamoordenaars zou willen geven, vraagt dit om twee totaal verschillende: wie aan een God-delusion lijdt (een almachtfantasie) lijdt aan iets anders dan wie aan een extreem nietigheidsgevoel lijdt en zich uit grandioze frustratie overgeeft aan anderman. Voor de technische termen en de relevante DSM-IV-diagnosen laat ik graag het laatste woord aan de psychologen.

Schneider, Manfred. 2009. “Elke blik, elk teken, elk bericht getuigt van een samenzwerende macht.” NRC-Handelsblad Oktober 3:Opinie & Debat, 2–3.

Wat is de winst van deze visie?

Allereerst hoeft men niet te menen dat volgens Kant de beschouwer eerst ontmenselijkt (want geheel en al zonder belangen) moet worden: hij mag nog zeker wel belangen hebben, zolang hij maar niet het idee krijgt die direct te kunnen bevredigen met wat hij voor zich ziet: van dat wat hij voor zich ziet moet het hem om het even zijn of het echt of een afbeelding is.
Ten tweede geeft ons dit een ingang om de eerste zin van §1 te begrijpen. Als we de ‘voorstelling’ (de waarneming) op het subject betrekken (en op diens gevoel) behandelen we die voorstelling, waarneming als ware het een afbeelding in plaats van het object zelf dat zich daar buiten bevindt en waartoe wij ons even goed kennend of moreel handelend toe hadden kunnen verhouden. Daar gaat een beslissing (al dan niet bewust gemaakt) aan onze zijde aan vooraf.

Cleiren blijkt in haar intelligente en gedetailleerde commentaar toch van het standaard problematische onderscheid tussen de natuurwetenschappen en de geesteswetenschappen uit te gaan. Ze beseft, zoals gezegd, wel de beperkte reikwijdte van bèta-onderzoek, maar als het erop aankomt, verzucht ze toch dat de meeste rechters alfa zijn—alsof dat genoeg zegt.

De uniciteit van de misdaad

Waarom zijn alfa- en gamma wetenschappen zo anders dan de natuurwetenschappen? Omdat ze in hun onderzoek nooit tot zonder uitzondering geldende wetmatigheden kunnen komen. Waarom niet? Omdat de mens centraal staat in hun onderzoeksgebied en mensen handelen op grond van intentionele keuzen, sommige waarvan ze maken op grond van wat geesteswetenschappers over hen te berde hebben te brengen. Dat is het probleem van de reflexiviteit waar de natuurwetenschappen geen last van hebben: als de natuurwetenschapper de wet van de zwaartekracht formuleert zal geen steen daar minder hard om vallen.
Een tweede probleem voor de geesteswetenschappen is het bestaan van morele bezwaren tegen experimenteren, en dat maakt het erg moeilijk voor de geesteswetenschapper om het individuele geval te overschrijden naar iets wat algemeen geldt. Wat de individualiteit van een individueel geval precies inhoudt weet m.i. niemand beter dan een rechter: nog minder dan de wetenschapper kan die terugvallen op regels, verwachtingen en wetmatigheden. Zij zal rekening moeten houden met psychologische complexiteiten en toevalligheden. Wat immers is het geval waar zij zich mee bezighoudt?
En zodra men zich die vraag stelt, valt een volgende probleem op: het geval in kwestie kan alleen dik beschreven worden, d.w.z. onder verwijzing naar een meervoud aan intenties en een sociale context.
Het menselijk handelen is overgedetermineerd. Het wordt door zoveel verschillende oorzaken teweeg gebracht dat het wel erg naïef is om te menen dat de waarheid over een gebeurtenis een wetenschappelijke waarheid zal zijn, een die voldoet aan alle zware normen die daarvoor gelden.
Daarbij gaat het op alle vlakken om interpretatie: iedere overweging en handeling moet geïnterpreteerd worden en steeds is het criterium van succes discutabel.

Ik meen echter dat Cleiren wel degelijk de juiste overwegingen hanteert, ze vervalt alleen in vooroordelen waar het de verschillende wetenschappen aangaat. Daarom gun ik haar graag het laatste woord:

Men beseft evenmin hoe het wettelijke bewijsstelsel in elkaar zit. De rechter moet een overtuiging hebben, op basis van een minimale hoeveelheid bewijs. Er zijn ook gevallen waarin daaraan is voldaan, zelfs met veel bewijs, maar de rechter toch twijfelt en vrijspreekt. Dat past vaak niet in hun [de academische buitenstaanders, rvg] perceptie. Maar het is wel de kern van ons bewijsstelsel. Die overtuiging is een discretionaire bevoegdheid van de rechter, een persoonlijke waardering. Externe deskundigen kunnen die bevoegdheid vaak niet op waarde schatten.

NRC-Handelsblad, 28-06-2008, Wetenschap & Onderwijs, p. 39.

“Typisch Nederlands”, dat betekent: het zit in onze genenpool. We zouden er iets aan kunnen doen door meer met bij voorbeeld Duitsers te trouwen. Maar ja, dat is natuurlijk wel erg ouderwets: geloven dat mengen van bevolkingen een samenleving ten goed komt.
We moeten maar een decennium of zo wachten. Tegen die tijd kunnen we het gen isoleren dat dit verliesgedrag van gedoodverfde winnaars veroorzaakt, en dat kunnen we dan voor de geboorte uitselecteren.

Effect van dit type onderzoek: nu we weten om welke stofjes het gaat, kunnen we door de positieve variant in te brengen de balans weer herstellen. Mooi toch? En wat is hier verder een effect van: dikke mensen hebben weer een reden minder om op het gewicht te letten, hun verantwoordelijkheid voor hun ongezondheid is weer verder afgenomen.

Zo kunnen we ook tegen de wetenschappen aankijken: de beta’s produceren ware kennis, die voorspellend en gekwantificeerd, en herhaalbaar is. Klasse. De ontwikkeling van de beta-wetenschappen volgt een interne dynamiek: betere instrumenten leidt tot nog meer kennis.
De samenleving hobbelt daar achteraan. Het is dweilen met de kraan open. Geen zorg, mensen, meer bewegen hoeft niet meer. Laat de fiets maar staan, kruip in de auto, zit, eet, en eet nog wat. Maak u vooral niet druk, maar zie dat u de juiste medicatie krijgt, u hebt er recht op, want het is er. (Ik geloof dat ik lol begin te krijgen in de toegepaste ethiek.)

Dassen, Huub. 2008. “Macrofagen in vetweefsel hebben twee gezichten. ” NRC-Handelsblad, 14 juni, 2008.

Dat er sprake is van projectie is niet het problematische deel van de vergelijking, maar dat die projectie soms wel en soms niet beantwoordt aan waarden in het object.

Ik wil hier alleen nog een probleem aan toevoegen wat de onontkoombare onstuitbaarheid van de technologische mogelijkheden duidelijk maakt: als we besluiten af te zien van embryo-selectie ondanks het feit dat we weten welke risico’s bepaalde genen inhouden, en iemand ontwikkelt daadwerkelijk zo’n afwijking en wordt er ziek aan, zal dan niet iedereen roepen dat er koppen moeten rollen omdat die het hadden kunnen voorkomen? Volgens mij heeft deze redenering een verkeerde direction-of-fit, maar kom daar vandaag nog mee aan: sigarettenfabrieken worden aangeklaagd omdat zij de middelen verschaffen aan de verslaafde rokers die aan longkanker sterven, MacDonalds moet hoge schadevergoedingen uitkeren aan mensen die aan obesitas ten onder gaan. Persoonlijke verantwoordelijkheid, wat is dat?

Ons gevoel voor ethiek is uitgehold door het recht.

Een Münchausen argument en theoretische entiteiten

Technologische ontwikkelingen zijn één groot Münchausen argument : hoe weinig waardevol ze ook zijn, in eerste instantie, hun zuivere mogelijkheid maakt dat we er behoefte aan hebben. In traditionele Afrikaanse denksystemen wordt zo over heksen en tovenaars gedacht: men schrijft hen machten toe en omdat men dat doet, verkrijgen ze die machten. Wordt je veroordeelt door zo’n tovenaar dan hoeft dat maar uit te lekken in de gemeenschap of iedereen heeft het erover en niemand kijkt je nog aan en dan word je vanzelf ziek, enz.

Het hangt ook nog samen met de kern van de westerse wetenschappen: eerst ontwikkelt men een theoretisch belang bij de aanname van een of andere entititeit en dan zet men alles op alles om er het bestaan van te bewijzen.

Santen, Hester van. 2008. “Humaan Geneticus. Hans Galjaard over de grenzen aan de medische techniek. ” NRC-Handelsblad, 7 juni, 2008, Wetenschap & Onderwijs, 43.

De onverdachte steun komt uit Afrika: “Muziek wordt niet door mensen gemaakt, maar komt als een honingvogel omlaag uit de wereld der geesten.”
Plato’s motivatie is uiteraard een heel andere—dat onze cultuur rationeler wordt—maar de religieuze achtergrond van zijn denken verraadt een Afrikaans wortelsysteem. Ik geloof, overigens, dat ik met het Afrikaanse denken (voor zover deze term de lading dekt van de manieren waarop Afrikaanse culturen met de werkelijkheid omgaan) minder moeite heb dan met het rationalistische sausje dat Plato er overheen giet. De filosofie is soms gekarakteriseerd als een serie voetnoten bij Plato, maar misschien is Plato slechts een voetnoot bij iets anders.
[Bij Plato lijkt dus sprake van een foute analogie die zich als een argument voordoet, zou Wittgenstein toevoegen: filosofische grammatica (zie, o.a. mijn "Philosophical Grammar of the Language Game of Expression")]

- Dodd, Julian. 2002. “Defending Musical Platonism.” The British Journal of Aesthetics 42:380–402.
- Kivy, Peter. 2004. “Platonism in Music: A Kind of Defense.” In Aesthetics and the Philosophy of Art. The Analytic Tradition, An Anthology, edited by Peter Lamarque and Stein Haugom Olsen, 92–102. Oxford: Blackwell.
- Maris, Berthold van. 2008. “Honingvogelmuziek. Rituele Afrikaanse muziek kent verborgen ordeningsprincipes.” NRC-Handelsblad, 22 maart, 2008, Wetenschap & Onderwijs.
- Wittgenstein, Ludwig. 1974. Philosophical Grammar. Edited by Rush Rhees. Translated by Anthony Kenny. Oxford: Basil Blackwell.
____________. 2006. “The Nature of Philosophy.” In The Wittgenstein Reader, edited by Anthony Kenny, Blackwell Readers, second edition, 46–69. Oxford, etc.: Blackwell.

De tragische aspecten van de slotfasen van diverse levens in mijn directe familie brengt mij op het idee dat acceptatie hier een groter probleem is dan de onmogelijkheid het leven te verlengen dan wel van zijn kwalen te ontdoen.

Dan stapt Sipsma over op de vraag of de mens in deze op de stoel van God mag gaan zitten en daar verzet hij zich tegen de opvatting van Cees Dekker dat we alleen defecten mogen verbeteren, maar niet moeten knutselen. Ik heb Dekkers opvattingen hier eerder al eens besproken en daar betoogd dat de grenzen van zowel “enhancement” als “therapy” gezocht moeten worden in wat het betekent om dit leven te delen met “soortgenoten” (ik bedoel leden van dezelfde biologische soort). Ik geloof niet dat religieuze of zelfs slechts het soort ethische overwegingen dat we vandaag de dag ontwikkelen ons verder brengen.
Maar Sipsma ziet ingrijpen in veel positievere termen (dan Dekker of ondergetekende—en toch ook minder extreem wellicht dan de transhumanisten waar Dekker religieus bezwaar tegen maakt).

En dan begint het mij te duizelen. Want hoe wil je vergrijzing positiever afschilderen wanneer je eigenlijk bedoelt dat het leven van ouderen vooral uit ellende bestaat—een ellende die alleen door medische technologie weggenomen kan worden? Was de verzilvering niet dichterbij gebracht met een concept dat de oude dag als een waardevolle beëindiging, een afronding van het leven begreep?

Sispsma meent dat het fout gaat “… omdat vooral beleidsmakers kortetermijndenkers zijn. Ook al spreken ze over de toekomst, ze denken niet verder dan vier of acht jaar.” Volgens mij is het euvel dat ook beleidsmakers maar mensen zijn en het mensen in het algemeen nauwelijks gegeven is verder te denken dan hun eigen levensfase. Dat geldt voor beleidsmakers, maar ook voor Sipsma, en de volledigheid gebiedt me te zeggen: ook voor mij.

“De droom van Sipsma”, NRC-Handelsblad, M, maart 2008, p. 13.

Een hele Westerse samenleving wordt verantwoordelijk gehouden voor de daad van een individu, die nogal curieus geïnterpreteerd wordt als een slaan van individuen.

1. Iets uiten (ook al probeert het een bepaald cultureel systeem te raken) is niet hetzelfde als iemand slaan—zelfs niet als die uiting expliciet op een bepaald individu gericht is. Wat niet wegneemt dat laatdunkend over groepen mensen spreken, verkeerd kan zijn.
2. De verantwoordelijkheid die met het spreken gepaard gaat is niet die van het systeem dat dat spreken prima facie toestaat (en die immers volgens de wet uitsluitend achteraf kan ingrijpen, eventueel).
3. Ik heb niet het idee dat ik de man achter de film verdedig–voel daar ook helemaal niets voor.
4. Propaganda is altijd paternalistisch voor welk publiek ook.
5. Het probleem met propaganda is het handelen dat erdoor veroorzaakt wordt. Of dat nu anti-islam, of islamitisch fundamentalistisch is.

Artikel 7, in de grondwet van 1815

Wat is het eigenlijk om een emotionele band met iemand te hebben? Dat wordt hier als een primitieve gebruikt: iets wat iedereen wel begrijpt en waar geen uitleg voor vereist is. Misschien is dat ook wel zo, als het tenminste gaat om echte mensen met wie je dingen doet. Maar de relatie die men met een ongeboren kind heeft is uiteraard van heel andere orde dan die men met een geboren mens, een vriend, of zus, vader of kind heeft. Een relatie met een geboren mens is een wederzijdse relatie, waarin betekenissen en handelingen worden uitgewisseld. Met een ongeboren kind wordt echter slechts een fysieke aanwezigheid gedeeld. En verder vooral: verwachtingen.
Inderdaad, daarom spreken we van “in verwachting” zijn. Waarom bij een miskraam rouwverwerking op zijn plaats is, is niet omdat er al een emotionele band is, maar omdat verwachtingen in ons leven altijd een cruciale en slecht begrepen rol spelen, en als hun referentiepunt zomaar wegvalt, dan ontstaat er een leegte in ons hoofd waar we geen woorden voor hebben.

Die leegte duidt vooral op de essentiële rol van associaties en verwachtingen. Tijd om daar meer werk van te maken.

Meer, Annemarie van der. “Verlies van verwachting”, NRC-Handelsblad, 9, 10 februari 2008, p. 18-19.

Wel, wel. Dus iemand (ik stap maar over op de menselijke variant, want over apen weet ik niets) die erin slaagt andermans expressies na te doen (maar hoe doe je dat?), die is goed in empathie? Acteurs zijn beter in empathie dan wie ook… En wie goed is in empathie, neemt razendsnel emoties over. In zo’n kort tekstje [en ik heb de bijbehorende tekst nog niet eens gelezen] staat al zoveel theoretisch discutabels, dat ik er moe van wordt. Maar het is razend interessant!

1. Vrij naar Wittgenstein: als we andermans expressie nadoen, hoeven we daarbij niet in de spiegel te kijken of we het goed doen. Dat wil zeggen, we weten “van binnen” dat we het goed doen. De manier waarop expressie symptoom is van innerlijk leven is voor mensen transparant. Het is zeer interessant vast te stellen dat dit ook voor orang oetans lijkt op te gaan. Dat is één. [Cognitive science staat nu waarschijnlijk te trappelen om dit uit te leggen als het werk van mirror neurons.]
2. Het is, lijkt me, nog geen bewijs van empathie als je andermans verdrietige gelaatsexpressie kunt nadoen. Om het kunnen nadoen van andermans expressie als empathie te kunnen begrijpen, moet men vaststellen dat het niet bij nadoen blijft, maar ook tot navenant (moreel) responsief gedrag. Als je begrijpt, aanvoelt dat iemand verdrietig is, zoek je een manier om hem te troosten, etc.
3. De vraag wat dit alles met emoties, en vooral het overnemen van emoties te maken heeft, maakt duidelijk dat hier een theorie verborgen die hoewel ze sinds het begin van de twintigste eeuw standaard wordt aangehangen, zeer discutabel is. Ik geef maar enkele problemen:
   1. In gelaatsexpressies is veel meer en evengoed veel minder te zien dan emoties alleen. Nico Frijda heeft het over modi van handelingsbereidheid (je ziet in andermans expressie wat hij van plan is (met je) te gaan doen), Alan Fridlund heeft het veeleer over onderlinge afstemming van dieren, mensen.
   2. Het is ook de vraag wat emoties eigenlijk zijn. We identificeren ze (vaak pas achteraf) door het verhaal wat we over onze beweegredenen bereid zijn te geven. “Waarom ik keihard wegrende? Ik voelde angst.” Maar emoties zijn slechts dergelijke constructies van mentale processen waarin expressies een constitutieve rol spelen—en als die expressies nu vooral dienen om dieren van dezelfde soort op een lijn te krijgen (wat ik in navolging van Fridlund zou betogen), dan vereist het erg veel denkwerk om emoties te identificeren. Ik stel voor dat we daar terughoudend over zijn.
   3. Empathie, wat is dat eigenlijk? Ja, we moeten ervoor in staat zijn andermans mentale leven te herkennen, en bereid er (op moreel gepaste manier) op te reageren. Maar dit veronderstelt al dat we ons tot elkaar verhouden.
4. Ik zou zeggen, kijkend naar het orang oetan materiaal: apen verhouden zich tot hun soortgenoten–zoals allle dieren dat doen! De manier waarop ze dat doen lijkt wel wat op de manier waarop mensen dat doen, namelijk via gelaatsexpressies. Wat daar inwendig aan beantwoordt–emoties of wat ook–is voorwerp van verder onderzoek; laten we niet te hard van stapel lopen. Dit is niet hetzelfde als zeggen dat we niet weten of dieren (zoals de orang oetans) emoties hebben; ik weet niet eens hoe we vaststellen dat wij er hebben. Het is slechts wetenschappelijke bescheidenheid wat ik hier voorstel.

¹⁾ Misschien lees ik de krant zo: eerst de foto’s, dan de ondertitels, dan de titels van het artikel, en pas dan de tekst—als die me dan nog interesseert tenminste. Maar dat is maar een noot.

–Darwin, Charles. 1872. The Expression of the Emotions in Man and Animals. New York: D. Appleton and Company.
–Fridlund, Alan J. 1997. “The new ethology of human facial expressions.” In The Psychology of Facial Expression, edited by James A. Russell and José-Miguel Fernandez-Dols, 103–32. Cambridge, New York: Cambridge University Press.
–Frijda, Nico, and Anna Tcherkassof. 1997. “Facial Expressions as Modes of Action Readiness.” In The Psychology of Facial Expression, edited by James A. Russell and José-Miguel Fernandez-Dols, 78–102. Cambridge, New York: Cambridge University Press.
–Helm, Frans van der. “Ook orang oetans nemen razendsnel emoties over”, NRC-Handelsblad, 26, 27 januari 2008, p. 37.
–Biology letters , januari 2008

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2008/01/30/orang-oetans-zijn-net-mensen/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2008/01/17/killing-our-species-by-science-eliminative-materialism-as-a-pseudo-science/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2008/01/17/killing-our-species-by-science-eliminative-materialism-as-a-pseudo-science/#comments Thu, 17 Jan 2008 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2008/01/17/killing-our-species-by-science-eliminative-materialism-as-a-pseudo-science The central claim

Yesterday, I explained an argument to my class, and one of the students stared at me in disbelieve. Then, after taking my explanation into consideration, he smiled—some sort of smile of defeat.
Eliminative Materialism claims that that smile is all and only physiology—muscle contractions and neurophysiology.
In a sense, that is indisputably true, but in what sense? And is it saying much about why the student smiles and what the smile means (to him, or me)?

… is in the Configurational Mode

There is only one viable way to be Eliminative Materialist, and that is in the Configurational Mode of Comprehension. (My thesis, but Mink’s terms). We might imagine a post-human future where strong computers “survey” all the “details”, and “describe” the smile exhaustively, thus providing the whole configuration. The major problem with such a configurative survey is that its truth requires the survey to be total.
[I have to put all these terms in quotation marks, as they willl all, in that far future, have changed their present meanings into something inconceivable at present. Which will be the relevant details? What will surveying amount to? And what will describing consist in?]

But what does it amount to?

Of course, such an ultimate description may not involve use of the words “smile”, “defeat”, “response”, “consideration”, “explanation”, etc.—lest Eliminative Materialism would fail its claim of eliminating reference to meaning.
How would this description start, though? Surely, it may not base its beginnings on a description like the one I provided above? That would beg the question. Eliminative Materialism would lose all its acclaimed explanatory powers.

How would it start?

Assuming, for the sake of the argument, that these issues of semantics are successfully avoided—where would the description then start? With which physiological event? Birth? Conception? Any other particular moment? Sunrise at January 8th, 2008? The starting point would have to be legitimated without having recourse to any of the terms used in the description above.
Assuming we allow the eliminativist to start at some moment that we decide upon, for our obvious reasons, but without telling the eliminativist about those reasons—and, similarly, with regard to the moment where her description may stop; What would make the Eliminative Materialist’s description count as a reductionist description of the smile described above?
[What if our student was actually reminded of a certain situation where he himself triumfed over his dominant father, 18 years ago? And his smile concerned the entrance of his mother in that particular situation?].
An Eliminative Materialist scientist might claim he could discover such discrepancies, but how would he come to know what they entail? Surely he would have to reintroduce the semantics he claims to be able to eliminate.

No theoretical description of agency

As a corollary, Eliminative Materialism can never be in a theoretical mode, applying laws, predicting responses. It can, at best, provide us with that Leibnizian God’s eye point of view that is in the Configurational mode, meaning that it will at best provide us with a temporal slice of reality (without any semantic structuring)—correction: not a slice: all of time.
Lastly, supposing that this point of view will indeed ever be reached, what good would it do people in everyday circumstances—apart from providing it with a shadow world consisting of primary qualities alone. We could not relate to Eliminative Materialism’s conclusions and would be asked to obey them without being able to critically assess them.
[Embedded in the heart of modern democracy is a counterdemocratic movement.]

A world without objects or events

In all, Eliminative Materialism should ask itself which of the resultant data found a description like the one I provided above. Perhaps, in that far away future such questions are evaporated and inapplicable—we will have turned into non-logical, non-semantic, nonmoral, non-rational fleshy machines. Presently, no human can wittingly desire such a future that lacks love and hate, meaning and value, without objects or events even.

As to prediction

Can one predict a person’s next action on the basis of the processes identified within his neurophysiology? Could there be laws of agential consequences that go beyond the apparent existence of processes within this one particular person? Why did not all students in my class respond with a similar smile (why not: the same smile)?
Eliminative Materialism probably retorts by claiming the interference of other as lawlike processes—but shouldn’t such unfalsifiable claims remind us of other pseudo-sciences like astrology?

Consequences and Conclusions

From this, one might derive a moral argument against a certain type of scientific progress (which goes by the name of Eliminative Materialism).
Also, why would Eliminative Materialism’s description be restricted to what goes on in our nervous system? Surely, data from without should enter the picture as well. But again: which?
A Configurational narrative approach (Mink) is viable, tenable, and adequate to social “texts” (Ricoeur’s term), but Eliminative Materialism is neither.

Mink, Louis O. 1969. “History and Fiction as Modes of Comprehension.” New Literary History 1:541–58.
Ricoeur, Paul. 1973. “The Model of the Text: Meaningful Action Considered as a Text.” New Literary History 5:91–117.

>> The Language Game of Expression

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2008/01/17/killing-our-species-by-science-eliminative-materialism-as-a-pseudo-science/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2008/01/17/my-remarks-on-the-bodies-exhibition/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2008/01/17/my-remarks-on-the-bodies-exhibition/#comments Thu, 17 Jan 2008 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2008/01/17/my-remarks-on-the-bodies-exhibition I have been getting so many questions about things I have said inTrouw, that it seems appropriate to me to explain my point of view in my own words. For that I have to rely on what others have reported to me about the article in Trouw in which I have been quoted, because I have not read it. In the following I separate the serious arguments from the smoke screens.
German translation.

Chinese or Amsterdam bodies

To take away one misunderstanding: my objection to an exhibition such as this one (in the Beurs van Berlage) is not primarily about the rumour that the bodies have been illegally obtained (in China, it seems). It is clear to all intelligent parties that body-theft should be punished according to the usual legal procedures. But anyway, theft seems not to be in order, and as I said before: I suppose the organisers would not want anything to do with it if this indeed were at stake.

Nor am I primarily concerned about the fact that — if people should argue that the appropriate legal procedures have been followed — these people did not give their permission while alive. For the current case this is a smoke screen. So this is not my primary concern.
It has been objected that the exhibition is not of “unclaimed bodies”, but of criminals or political prisoners. Again: if that is the case it is a problem, but the human rights situation in China is another problem. This question functions here as a smoke screen. Although by the way, I am indeed afraid that we hide too easily behind the laws of distant China.
How would we feel about this exhibition if in it were the bodies of deceased drug addicts and homeless people from Amsterdam, which had not been claimed by their relatives?
I think we would all object that homeless people and drug addicts too have a right to that little bit of respect that they may have lacked during life.

1. The body is not an alienable property

My greatest concern is that our body is not our property, in the sens of alienable, and at our disposal. I told Trouw: You can paint your car in another colour or sell it to someone, within the appropriate legal conditions: signing a contract, transferring the title, etcetera. Such conditions do not apply to your own body. Your own body, even your own body we could say, is not tradeable, not even after it has died.

1a. It is about the body, not about the soul

The director of the Beurs van berlage (where the exhibition will take place) has said on the radio that a materialist would see the bodies as mere objects and should have no objection, whereas a religious person would see the body as a temporary vehicle for a soul, and he might have a problem. I myself am not religious and the reference to a soul seems indeed vulnerable to me, exactly because you first have to believe before you can object to the exhibition. But the alleged materialist position (assuming this position is really seriously defended) is not convincing either: a body may consist of material elements, but really differs from a stone. It houses, or better: coincides with a person, and a person is an animal that passes through life together with other persons.

1b. They are not bodies

The same director has said something like “These are not real bodies to begin with, because all bodily fluids and fats have been replaced by chemicals.” (I quote from memory). Some philosophers would really enjoy this, just like the idea that you are not the same person you were 7 years ago because in that period of time all your cells have died and have been replaced. This too is a smoke screen. Your identity is not just your body; it consists primarily in the social network that you function in. From the moment you get up, people in your environment see who you are and what you do, on a daily basis. Only in that context you are who you are. The only apparent exception to this is those neglected and ignored homeless people — but even their identity is constituted socially.
Finally, if they really meant that the plastic dolls resulting from plastination had nothing whatsoever to do with the real bodies, why then would they use real bodies to create them, and advertise this?? A smoke screen.

1c. The first objection

What is, according to me, wrong about the assumption that we can alienate our bodies from ourselves like we can our car, is that after we pass away, the body — like it has been shared property during life — becomes the property of our relatives. Even while alive, the person did not own it. The director of the Beurs claims all legal procedures were followed. With this he means, among other things, that the deceased handed over their bodies officially in writing. This may be legally correct, but it is profoundly problematic morally. To make it morally acceptable, those forms would have to be presented to the relatives (family, neighbours, friends and enemies!) and if a mere one of them would object then the body ought not to be traded.
The objection against this consideration — that it makes organ donation impossible — works only partially. In the present case one is not surrendering one’s body for scientific purposes, but in aid of an exhibition. (If it were indeed only for scientific purposes, the following arguments (2.) come into play.

2. Bodies have a moral right to respect

The second problem is that we find that the deceased should be treated with respect (and our culture is certainly not the only one — only cannibals seem an exception to this); in some cases with even more respect than when they were still alive (think of the earlier mentioned Amsterdam homeless people). This requirement of respect is hard to defend. But does it really need defending? I will get to that later. A slippery slope argument I mentioned to Trouw was: if we treat corpses without due respect, then this will, in due time, have an effect on the amount of respect that we show to living people (there is already a lot wrong with our respect for the living, but it is inappropriate when an exhibition like this one, from an unexpected side so to say, starts adding to that).
But is this exhibition so disrespectful? That question is, of course, very hard to answer. The exhibitors say they do nothing but educate people about how this beautiful and wonderful human body is built, and how it works.

2a. Anatomy classes form our only exception

I have already said in the Trouw interview, and I have just repeated this before the NOS radio news, that the plastination technique seems to me to be a blessing for humanity. Why?
Before, in anatomy classes people had to use either real, perishable bodies or (wax) models. The problem with real, decaying bodies is clear: once they have perished fresh ones are required. The problem with models is primarily epistemological in nature: they cannot produce new knowledge because they are made according to existing notions. Their sole value lies in anatomy classes where they are indeed used to illustrate the theories. In light of this point of view the plastination technique is an asset! We can now study real people—whatever disease of accident they died from—in every detail. This is of course of great educational value.
Yet, this educational value is, to my knowledge, the only exception to our moral intuitions about handling bodies, our ban on using bodies as mere material for external purposes.
Of course the result of this admittance cannot be a total allowance for each and everyone to start preparing and exhibiting bodies, at will. Ask yourself why this should not be allowed. The conclusion at this point should be: there is nothing wrong with bringing anatomical knowledge to larger groups of people. But let us realise before asdmitting it, that it is based on the assumption that of a firm, perhaps all too firm, belief in the blessings of medical science. Only as long as we believe in this, is it allowed to use bodies as material, and only with the purpose of developing our medical understanding. An exhibition like the one at hand has to prove that this is indeed its sole aim for showing real bodies.

2b. Is it strictly scientific?

Watching the movies on the website and based on what I have seen of the exhibitions of Von Hagen’s plastinates another question arises: people do not normally die whilst playing chess, or soccer, or with their skin spread over a finger, like sculptures. The plastinators have pushed the bodies in these shapes; they have not just worked the bodies with scalpels, but also deformed them. From a scientific point of view this takes away any evidential power. Plastination could have provided us with real bodies, but what we get instead is manipulated ones. The motives behind these manipulations? Look at the models and you will realise immediately why they did it like this: not to help medical science develop, but to arouse curiosity with the general public. With amusement in charge, science is sacrificed.
The burden of proof is not with those who object to these exhibitions but with those who organize them: let them show that they acted on strictly scientific motives. (How much flexibility is there in this? Is the answer allowed to be: It has been done quite scientifically correct?)

2c. Suitable viewers

There are of course people whose stomach is not strong enough for anatomy class, but then they shouldn’t go, not even out of misplaced curiosity — and if they still go it can not be the fault of the exhibition that they are shocked. One can ask, narrow-mindedly, where the revenues should go to, and wether those millions shouldn’t be spent directly on science, but this looks like a smoke-screen to me (this time stemming from another party.

2d. Bodies used for other reasons

It seems to me that bodies should not be used to create art ever and the shortest way to make this point goes as follows: in a work of art it is from meaningless, inert materials that something “lifelike” is made: Picasso painted Guernica with common brushes, and paint from tubes that are for sale everywhere. The material itself means nothing; it is the artist who adds the meaning and the expression. When an artist, perhaps in an effort to explore the boundaries of art – as happens regularly these days – decides to take his material from deceased people (maybe with their permission, but as said before, this permission is at its best a precondition, not the last word), for instance, he decides to use plastinated body parts from his wife’s body, then, I’m afraid, no art theory can prevent this. This “artist” may have made probably an expressive piece of art that makes us wonder and feel deeply (what more can an artist wish for?), but is it morally right? Aesthetically appreciating this work, one sees remains of a human being being used in a way that has nothing to do with the nature (psychology, history, personality) of the deceased. The work has an artistic expression, that is in no way connected (except inside the head of the “artist”) to the way in which the woman has lead her life.
Between us: this kind of philosophical exercises makes me sick, sick for exhibitions like this to force one into defence: we are required to defend something here of which I, and others with me, feel that it can and ought not be defended.

3. The burden of proof is on the wrong shoulders.

This is not right! That is my third objection. It is not right when people are forced to defend the right to respect of the deceased. Lucebert has said, in a slightly different context: Alles van waarde is weerloos (Everything of value is defenceless), and that is exactly the case here: life as well as a deceased have the of dignity that is defenceless: if we must defend life and corpses against this kind of onslaught, the battle is already lost, because it assumes that reasoning can make us see why life and bodies are so valuable. And when the arguments do not suffice, that means we can do with them whatever we want? We do not have to explain to a psychopath why killing is wrong, do we? I have already referred to cannibals: the Dakai, if I remember correctly, make work of exhibiting their defeated enemies. One of the reasons they have for doing this is to humiliate their enemies, and to prevent them from returning. It makes you wonder what they would make of their enemies exhibiting their own group members like this. Above, I cited the cannibals as people that do not take our kinds of precautions with corpses, but I am afraid that they too wouldn’t be too happy with the BODIES exhibition.

3a. How is it that we are forced into defense?

These are the arguments, whether or not explicitly proffered, with which BODIES forces us into defense:

1. This is a grand exhibition, it is supported by important societal institutes; big money is behind it
2. The exhibition travels around the world, it is not culturally biased (it satisfies everyone’s curiosity)
3. It is legally in order (Von Hagens uses “Spendeformulare”, I assume that in the case of the BODIES exhibition the papers are “in order” as well)
4. It draws huge masses of audiences
   • and makes them think (a.o. about ethical issues)
   • It teaches them human anatomy (but see 2b)

Who are we to object to all this? We must be well-off to oppose the mechanisms of liberal capitalism.
This is a naturalist fallacy though: “it happens and, therefore, it cannot and should not be stopped.”

4. Conclusion

In which situation (if ever?) is it morally in order to trade your body? (1c.)
The burden of proof should be on the shoulders of those who organised the exhibition (or, of Von Hagens): what legitimises this exhibition of corpses? (2a.)
Why is our desire to respect and protect our dead forced into a defense? How can our intuitions defend themselves? Can they? (3.)
“Everything of value is defenseless”
Aaron Ginsburg has set up a website protesting the BODIES exhibitions, and included this blog-entry. A German translation is in the making.

Algemeen Dagblad, 15 november 2006, interview door Maaike Ruepert, over Bodies. The Exposition, De Beurs van Berlage
Radio 1, 14 november 2006, NOS-Radio 1-journaal, interview door Govert van Bakel, over Bodies. The Exposition, De Beurs van Berlage

“Expositie van lijken roept ethische vragen op”, interview door Mariska Jansen, over Bodies. The Exposition, De Beurs van Berlage: Trouw 64:19020, De Verdieping, 14 november 2006, p. 1.

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2008/01/17/my-remarks-on-the-bodies-exhibition/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/12/24/schilderen-naar-fotos-2/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/12/24/schilderen-naar-fotos-2/#comments Mon, 24 Dec 2007 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2007/12/24/schilderen-naar-fotos-2 In “Jongleren met de werkelijkheid” stelt Hans den Hartog Jager een interessant fenomeen aan de orde. Hij noemt het een taboe, en misschien is het dat ook wel. Het gaat erom dat veel schilders naar foto’s werken, maar dat ze hun werken slechts zelden vergezellen van de foto’s waarnaar ze gemaakt zijn.
Het doet denken aan de herrie die Hockney over zich heen kreeg toen hij betoogde dat meesterschilders uit het verleden, al sinds pakweg 1420, vermoedelijk naar projecties werkten, via spiegels en lenzen. Die herrie leek veelal gemotiveerd door latent geloof onder kunsthisotirci dat meesterschilders geniaal zijn en dat ze dat soort hulpmiddelen (uiteraard) niet nodig hebben.

Den Hartog Jager:
“In artistieke publicaties en catalogi verwijzen kunstenaars bijna wellustig naar andere schilderijen en en films en televisie, maar als ze een foto als voorbeeld voor hun doek gebruiken, duikt die meestal pas op als het schilderij een klassieker is geworden of als de kunstenaar zo beroemd is dat zijn reputatie ongenaakbaar is, zoals Gerhard Richter.”
En verderop:
“Het is een vreemd mechanisme: terwijl je de foto’s en de schilderijen vergelijkt, besef je al snel dat die foto’s eigenlijk helemaal niet zo belangrijk zijn, maar dat de vergelijking vooral door het taboe een enorm gewicht heeft gekregen.”

Twee soorten bewijskracht

Dit is een interessant fenomeen en het pleit voor Den Hartog Jager dat hij er zo gevoelig aandacht aan besteedt. Ik wil wat verder gaan, of verder terug gaan. Ik meen dat het niet het taboe is dat onze vergelijking tussen het schilderij en de foto haar gewicht bezorgt, maar iets anders, iets wat foto’s en schilderijen precies onderscheidt (en waar het taboe vermoedelijk op teruggaat). Het is dit.
Foto’s bewijzen de werkelijkheid van het getoonde: wat je erop ziet heeft bestaan, en het heeft er zo uitgezien. Foto’s hebben bewijskracht. De grote vraag met betrekking tot foto’s is: hoe die werkelijkheid dan wel begrepen moet worden. Foto’s bewijzen wel dat hij bestond, maar ze vertellen niet waaruit hij bestond, ze beweren niets.
Schilderijen zijn in beide aspecten anders: ze bewijzen niet dat het afgebeelde heeft bestaan, of dat het er ooit zo heeft uitgezien: immers, de schilder kan een model een hoedje opgegeven hebben, of een wang wat dikker hebben getekend, enz. Het schilderij hangt niet causaal af van de aard van het afgebeelde (de foto wel), maar intentioneel: het is de schilder die uitmaakt hoe het model eruit komt te zien (dat heb ik van Scruton). Daarom dus bewijst het schilderij niet dat het afgebeelde bestaan heeft noch dat het er zus of zo uit heeft gezien. Maar het schilderij vertelt er weer wel iets over, het geeft ons de visie van de schilder op het model. Foto’s hebben die bewijskracht wel, maar ze hebben hun betekenisvermogen ervoor ingeleverd.

Als je wilt bewijzen dat iets bestond, maak er dan vooral een foto van. Als je er iets over wilt zeggen, verander die foto dan vooral tot het dat zegt, maar besef dat je daarmee die bewijskracht inlevert. Het is een dilemma dat de kunsten achtervolgt. (Paradoxaal genoeg nemen we een foto ook pas als kunstwerk op wanneer het bovenop zijn bewijskracht ook nog iets te zeggen heeft—dat “zeggen” voert ons weg van de individualiteit van het model en maakt er iets universeels van.)

Mijn uitleg van het fenomeen waar Den Hartog Jager over schrijft, en de grond van het eventuele taboe waar hierbij sprake van is: schilders zien het als hun uitdaging om via intentioneel materiaalgebruik tot bewijskracht te geraken: men schildert een model zodanig dat de kijker uitroept: wow, die is goed getroffen, ja, zo was ze. Het is de schilder zijn eer te na, om dit te doen met causale middelen: een foto ware zoveel gemakkelijker, maar het is de vraag (die de schilder stelt door door te schilderen ondanks het bestaan van de fotografie) of de fotograaf het bestaande wel in zijn heuse bestaan weet te raken.

De werkelijkheid wier bestaan door een foto wordt bewezen, is een causale, niet per se een interessante. De werkelijkheid waar het de kunst om gaat is altijd een interessante (of tenminste zo wil de kunstenaar en zijn publiek haar zien). De kunstenaar wil niet te gemakkelijk aan zijn beeld gekomen zijn.

Men kan hierbij ook denken aan Adorno’s onderscheid tussen afbeelding—waar hij weinig goeds voor over had—en beeld. Het is te vermoeden dat er een avantgardistische conceptie van kunst aan de basis van de weerstand ligt: kunst moet bevochten worden op de wereld.

Hartog Jager, Hans den, “Jongleren met de werkelijkheid”, NRC-Handelsblad, 23 november 2007.
Hockney, David. 2002. Secret Knowledge. Rediscovering the Lost Techniques of the Old Masters. London: Thames and Hudson.
Scruton, Roger. 1983. “Photography and Representation.” In The Aesthetic Understanding: Essays in the Philosophy of Art and Culture, 102–126. London, New York: Methuen.

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/12/24/schilderen-naar-fotos-2/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/12/24/de-eerste-wet-van-de-weg/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/12/24/de-eerste-wet-van-de-weg/#comments Mon, 24 Dec 2007 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2007/12/24/de-eerste-wet-van-de-weg De aard van de wegen is ingegeven door het handelen van de auto.

Als er kuilen of bobbels in de weg zitten, worden die verwijderd dan en slechts dan als de auto er last van heeft.
Nu de auto’s betere veringen krijgen—ik doel op de mode der four-wheel-drives—valt te vrezen voor meer en meer lekke fietsbanden.
Hoe hoog is de boete voor iemand die kraaienpoten uitstrooit over een weg waar auto’s zich er lek op rijden? Daar is vast een strafmaat voor bedacht of te bedenken. De straf zal fiks zijn.
Wat is de straf voor hen die flesjes op het fietspad aan stukken smijten?

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/12/24/de-eerste-wet-van-de-weg/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/11/12/biologie-en-christelijke-waardigheid-en-menselijke-expressie-2/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/11/12/biologie-en-christelijke-waardigheid-en-menselijke-expressie-2/#comments Mon, 12 Nov 2007 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2007/11/12/biologie-en-christelijke-waardigheid-en-menselijke-expressie-2 In “Stel grenzen aan het gesleutel aan de mens” betoogt Cees Dekker, Universiteitshoogleraar van de TU Delft en werkzaam in de moleculaire biofysica, dat we op het verkeerde spoor zitten met onze omgang met technische vooruitgang. We kunnen steeds beter en detail bepalen hoe we willen dat we in elkaar zitten. Steeds meer zijn we in staat onszelf als ingenieurs “in elkaar te zetten en te repareren”. Dekker bespreekt ook het transhumanisme, een positie die meent dat we ons niet hoeven neer te leggen met datgeen waar de natuur ons mee heeft toegerust; een opvatting die ons recht claimt op het soort mogelijkheden die Dekker kritisch bespreekt, en in het algemeen op ons vermogen om mensen te verbeteren.
Meer dan terecht vraagt Dekker zich af of het begrip “beter” hier wel van toepassing is, of zelfs: kan zijn.
“eh, beter? Ik ben het grosso modo met hem eens dat we op de verkeerde weg zijn, maar verschil grondig van mening over de aard van de argumenten die ertoe doen.
(Ik behoud me overigens het recht van de blogger voor om niet volledig in te gaan op alle argumenten die hij bespreekt. Men leze het artikel in NRC (het artikel).

Religieuze argumenten werken niet

“De waardigheid van de mens is een centraal begrip in de christelijke traditie. Christenen geloven dat homo sapiens, ondanks de evidente biologische verwantschap, fundamenteel anders is dan het dier, omdat de mens geschapen is naar het beeld van God.”

Als wij onszelf beter vinden dan de dieren omdat we naar het evenbeeld van God geschapen zijn, waarom zouden we dan niet mogen proberen nog wat meer op God te lijken? Ik bedoel, het lijkt dat dit soort vormen van zelf-overschatting volstrekt in elkaars verlengde liggen (ik wil niet zover gaan met te stellen dat de technologische “verbetering” zijn ideologische oorsprong in dit soort Christelijk gedachtengoed ligt—maar zeg het voor de volledigheid toch maar even.)
Dekker meent met het Christelijke idee van menselijke waardigheid de door de toepassingsmogelijkheden van technologische en wetenschappelijke vooruitgang voortgebrachte problemen te lijf te kunnen gaan. Maar wie laat zich daar door overhalen?

Het probleem is niet moreel van aard

“Het wezenlijke probleem van de mens is mijns inziens niet zijn beperkte fysieke of mentale capaciteit, het is moreel van aard. Concreet: discriminatie, hebzucht of geweldpleging, zijn allemaal niet het gevolg van de beperkte capaciteiten van de mens.”

…het is geen moreelprobleem! …

Wat Dekker hier zegt, is veel complexer dan het lijkt. Het wezenlijke probleem van de mens is uiteraard wel zijn eindigheid, maar dat bedoelt hij hier even niet. Hij bedoelt dat een bepaalde visie op die eindigheid en op het probleem ermee niet correct is, namelijk het idee dat het weggenomen kan worden door de eindigheid in een oneindigheid te veranderen, door de beperkingen weg te nemen. (Neem me niet kwalijk, maar is het niet precies dat waarvoor we God bedacht hebben?)
Goed, het probleem is dus niet dat we te beperkt zijn, maar evenmin gaat het om een moreel probleem! Ik ben het met Dekker eens dat we niet moeten proberen, door fysiologisch of genetisch ingrijpen, groter te worden dan we zijn, en ik ben het ook wel met hem eens dat we goed moeten zijn. Maar het is niet zo dat onze plicht om het goede te doen er de reden voor is dat we onszelf niet fysio-technologisch moeten verbeteren. Dat is niet meer dan een snelle suggestie. Even vlug wordt die suggestie “geconcretiseerd” door een paar morele problemen te noemen, die inderdaad accuut zijn en om oplossingen vragen. Dat is geen argument.

Hier komt bij dat een Christen de reden waarom we goed moeten zijn zoekt in het gegeven dat God ons met een zekere waardigheid op de wereld heeft gezet. Dus God, de wortel der oneindigheid die we onszelf voorhouden maar die we niet mogen proberen te benaderen door onszelf technologisch te verbeteren, moet ons motiveren om niet naar oneindige uitvergroting van onze mogelijkheden te streven. Ik geloof niet dat dit argument ooit zal werken. Het zal hoogstens een religieuze oorlog om de wetenschappen ontketenen.
De auteur stelt met groot genoegen wetenschap te bedrijven, maar dat plaatst hem niet boven deze dreiging.

Transhumanisme moet bekritiseerd vanuit de biologie

Ik meen dat het falen van het transhumanisme waar dit artikel eigenlijk over gaat verkeerd bejegend is. Dekker ziet het probleem als een ethisch probleem, maar het is wel degelijk een biologisch probleem. Het moet echter goed doordacht worden.
Allereerst is niet onmiddellijk duidelijk wat Dekker bedoelt met “biologische verwantschap”: ja, ook wij zijn dieren, en ja, wij zijn geëvolueerd uit andere diersoorten, maar dit zijn oppervlakkige, categoriale overeenkomsten, deels ingegeven door de stand van de biologie zelf. Ik zal zo laten zien dat onze biologische verwantschap daarin bestaat dat onze soort net als alle andere soorten gekenmerkt door een beleving van de eigen soortgenoten; een beleving die essentieel anders is dan de beleving die wij hebben van niet-soortgenoten (u mag hierbij rustig aan de gebeurtenissen rond Bokito in Blijdorp denken).

Als ik zo de biologie ter hand neem om het transhumanisme te lijf te gaan, lijkt het alsof ik wil zeggen dat we ons moeten neerleggen bij het feit dat we nu eenmaal tot dit soort wezens geëvolueerd zijn. Dat is inderdaad een naturalistische drogreden, en weinigen zullen zich erdoor laten weerhouden om in de toestand van hun lichaam chirurgisch of genetisch in te grijpen.
Transhumanisten kunnen simpelweg terugzeggen: wij versnellen de evolutie van de mens en zetten hem naar onze hand, en daarna is de mens geworden tot wat daaruit voortkomt, dus straks moeten we ons daar weer bij neerleggen.

Expressie is wat het betekent om tot een soort te behoren

Het argument vanuit de biologie werkt alleen wanneer we inzien dat het iets inhoudt om tot een soort, tot onze soort, te behoren. Een soort is niet slechts een categorie waarmee biologen de levende wezen hebben ingedeeld op grond van wat zij in de natuur aantreffen. Evenmin is de soort tot stand gekomen volgens een of andere intentionele doelmatigheid, zoals scheppingsgelovigen menen. Een soort ontstaat door toevallige mutaties die toevallig aan de omstandigheden aangepast blijken te zijn. De Christelijke correctie dat mensen wezenlijk anders zouden zijn dan de andere dieren houdt dan ook geen steek, het is een windmolen argument, dat tegenwoordig getackeld wordt met het verwijt van antropocentrisme. We moeten de soort dus nominaal begrijpen: het is slechts een categorie die ons toevalt door de omstandigheden.

…het betekent iets omtot een soort te behoren…

Maar het betekent iets om tot een soort te behoren en dat beleven we iedere tel van ons leven weer. Het is het duidelijkst in te zien door een simpel gedachten-experiment. Stel, u bevindt zich in een lege kamer en leest een boek, nu komen er allerlei wezens de kamer in, u stelt zich uw reactie voor, en de wezens maken plaats voor de volgende. Het begint met een vlieg …

Er vliegt een vlieg achter uw hoofd langs. (U hoort het gezoem, u weet: een vlieg, geen mug, geen zorgen; u leest verder). Er komt een kat de kamer binnen (het is uw kat; u leest verder). Er komt een olifant de kamer binnen (u maakt uzelf klein, probeert weg te komen; olifanten zijn zwaar en lomp en u kunt verpletterd worden, u moet uw lijf behouden). Nu komt er een mens de kamer binnen—u weet u aangesproken: wie is het: familie, vrienden, vrouw, kind? Voor ieder van die mensen hebt u gevoelens, gedachten en overwegingen klaar, en zij voor u. U bent onmiddellijk expressief in interactie met die mens, die ander.

Dit experiment kan subtieler en het moet verder uitgewerkt, maar voor mijn doel volstaat het, zo. Mijn conclusie: als wij aan de mens gaan sleutelen op manieren die Cees Dekker beschrijft, en waar hij terecht kritiek op heeft, dan sleutelen wij aan wat het betekent om tot de mensensoort te behoren. Dat is dieper dan de moraal (die daar al van uitgaat) en het heeft niets te maken met onze verlangens om onze eindigheid op te heffen. Het is waar typisch menselijke waarden als liefde en waardigheid op teruggaan, maar dieper dan die waarden.

Het knock-down argument tegen het transhumanisme is: transhumanisten en allen die aan een technologisch “verbeterde” toekomst bijdragen, hebben geen idee hoe dit sociaal wederkerige systeem van expressie en empathie in elkaar steekt, ze hebben er geen idee van wat er gebeurt wanneer het van binnenuit verstoord wordt, wanneer de één straks geen idee meer heeft van de psychologische realiteit van die wezens die hij of zij tegenover zich heeft.
Sleutelen aan onze soort kan alleen goed uitpakken, wanneer we erdoor in één klap een andere soort worden. Wanneer we inderdaad aan de soort sleutelen en niet slechts aan een enkel individueel lid daarvan. Maar sleutelen is typisch iets geleidelijks, en het kan daarom alleen maar verkeerd gaan.
We moeten deze technologisch-medische vooruitgang uitsluitend ter genezing aanwenden. De eis van de wilde in de prachtige passage die Dekker uit Huxley’s Brave New World aanhaalt, vindt zijn waarheid in de expressie die onze soort bestiert.

Dekker, Cees, “Stel grenzen aan het gesleutel aan de mens”, NRC-Handelsblad, 9 november 2007. (het artikel)

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/11/12/biologie-en-christelijke-waardigheid-en-menselijke-expressie-2/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/06/21/nieuwe-eu-leden-2/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/06/21/nieuwe-eu-leden-2/#comments Thu, 21 Jun 2007 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2007/06/21/nieuwe-eu-leden-2 De Polen willen meer invloed in de EU omdat ze zonder de oorlog veel meer mensen zouden tellen.
Mij dunkt dat volgens dat argument de Duitsers nog veel meer invloed zouden moeten krijgen.

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/06/21/nieuwe-eu-leden-2/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/06/21/musea-gratis-tot-20-jaar-2/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/06/21/musea-gratis-tot-20-jaar-2/#comments Thu, 21 Jun 2007 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2007/06/21/musea-gratis-tot-20-jaar-2 Minister Plasterk stelt voor om de toegang tot musea voor kinderen tot 12 jaar gratis te maken. Hij hoopt zo dat kinderen meer en eerder met kunst in aanraking komen.
Die leeftijdsgrens slaat, vrees ik, uitsluitend op de financieëen waarmee een en ander betaald moet worden. Kijk, kinderen tot 12 jaar gaan natuurlijk niet in hun eentje naar het museum, maar met hun ouders, en die betalen, voilà. Wat is de winst voor die kinderen? Ik zie hem niet.

Maar het streven om kinderen gemakkelijker met kunst in aanraking te brengen, ondersteun ik. Welke kinderen we daarmee moeten zien te bereiken is me ook duidelijk: de pubers! Die zijn gevoelig. Zijn ook gevoelig voor kunst. Die zullen in grote getale naar musea komen en zullen er naar hartelust kunnen genieten. Ze zijn bovendien in hun formeringsjaren: wat in die jaren aankomt, dat beklijft ook.

Ik begreep dat de minsister met dit plan kwam omdat het te duur is om musea voor iedereen gratis te maken. Maar waarom dan meteen naar 12 jaar terug te zakken?

Kortom: de musea moeten gratis tot, zeg, 20 jaar! Dáár worden we beter van.

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/06/21/musea-gratis-tot-20-jaar-2/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/05/12/speciale-effecten-van-films-2/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/05/12/speciale-effecten-van-films-2/#comments Sat, 12 May 2007 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2007/05/12/speciale-effecten-van-films-2 Van Luchino Visconti is bekend dat hij zijn acteurs in kostuums uit de tijd liet spelen en rondlopen om hun bewegingen authentiek te maken (men denke hierbij ook aan Walter Benjamins opvatting over hoe de camera doordringt in haar object). Men kan zich voorstellen dat de huidige pogingen om Ciné Città te behouden hun belang ontlenen aan het feit dat hier, in een studio vol grote gebouwen, de acteurs ook echt kunnen rondlopen in omgevingen waar ze gegeven het filmverhaal in geacht worden rond te lopen. Men kan hierbij denken aan Huizinga’s notie van de historische sensatie: de historicus die zijn archieven verlaat om deplaats delict te bezoeken, rond te lopen op de plaatsen waar zijn onderwerpen destijds getuige van de geschiedenis zijn geweest, met geen ander doel dan persoonlijk contact te krijgen met hoe het was.
De zogenaamde Method Acting methode is gebaseerd op een soortgelijk beginsel: dat het niet echt mogelijk is om voor de camera een ander te spelen; je moet die ander al zijn, zodat je jezelf kunt zijn en niet hoeft te spelen.
Waar dit om gaat is het belang van de manier waarop een acterend lichaam zich in de context van zijn lichaam beweegt, en de betekenissen die in houdingen overgedragen worden. Robert Bresson gebruikte zijn acteurs als marionetten en hij bedoelde dat zijn acteurs niet hoefden te spelen, en dat hij zelf, als regisseur, in de montage er dan wel betekenissen aan toe zou voegen. Het resultaat van zijn opvatting is te zien in prachtige films als Pickpocket (1959), Lancelot du Lac (1974), en L’Argent (1983). Maar Bresson is een uitzondering. Over hem heb ik het hier nu even niet .

Tegen die achtergrond is het interessant om te bezien hoeveel moeite animatoren hebben om met computertechnieken mensachtige gelaatsexpressies te creëren. Je ziet het op Nickelodeon, in series als Jimmy Neutron, Bratz en films als Over the Hedge, Toy Story, Incredibles, Finding Nemo, Robots, Antz, Shreck, I, II, en III. Animatie-films die sculpturale (Wallace and Gromit) of getekende animatie als vertrekpunt nemen leiden niet aan het euvel dat ze moeten pogen menselijk expressie te evenaren.

Ik tel één en één op. De piraten in Pirates of the Caribbean zijn ondood. Davy Jones, de man die diepzeeslangen als baard heeft. Het zijn computer-animaties: er is een acteur die de bewegingen maakt, maar een computerprogrammeur “plakt” er de slangen aan en laat die de bewegingenn van de man “volgen”. Het is, wat men dan met een understatement noemt, ontzettend goed gedaan”, “net echt”, maar ook: “niet echt”. Nu is dat voor ondoden niet zo erg, want die zijn toch al niet echt. Maar je wil wel dat ze levensecht ondood zijn…


De effecten van films

Er is veel en vaak nagedacht over de effecten van films, maar altijd gaat het daarbij om de inhouden (porno en geweld moet van de beeldbuis geweerd, zeker op bepaalde tijdstippen). Wat ik me afvraag is wat het effect is van bewegende lichamen wier bewegingen niet echt zijn, maar computer-geanimeerd, d.w.z. luisterend naar de logica van wat er softwaretechnisch momenteel mogelijk is en in de mate waarin mensen in staat zijn om met digitale middelen echte bewegingen te imiteren—als ware het echt.
We hebben al betoogd hoe Von Hagens Plastinaten door de plastinatoire manipulaties van de lijken iedere realistische bewijskracht verloren hebben (en daarmee iedere wetenschappelijke relevantie). In het onderhavige geval gaat het om niets zo hoogdravends. Alleen maar om het bewustzijn van gewone mensen: we verliezen langzaam maar zeker het contact met wat het is om echte mensen te ontmoeten. We maken de weg vrij voor een cosmetisch chirurgisch bewerkte mensensoort.

Dat zulke ontwikkelingen onafwendbaar zijn, betekent niet dat we er niet over na moeten denken.

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/05/12/speciale-effecten-van-films-2/feed/ 0 http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/04/29/auteurs-ophemelen-2/ http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/04/29/auteurs-ophemelen-2/#comments Sun, 29 Apr 2007 15:42:34 +0000 rob http://robvangerwen.wordpress.com/2007/04/29/auteurs-ophemelen-2 Recensenten die hun auteurs ophemelen, of als ze al eens iemand bekritiseren, dit altijd doen ten faveure van weer een ander, laten bij mij altijd de indruk na zichzelf opgehemeld te hebben.
Zelf schrijf ik bijna standaard negatief over andere auteurs. Ik spoor hun zwakheden op. Wat zegt dat over mij?
En wie boeit die vraag?

Mij gaat het om de reikwijdte van onze taaldaden.

]]> http://blog.phil.uu.nl/robvangerwen/2007/04/29/auteurs-ophemelen-2/feed/ 0